گزارشی درباره سرانه کتابخانه های عمومی مشهد، کمبودها و اقدامات برای توسعه این سرانه فرهنگی
هر 100 هزار نفر 2 کتابخانه!
زهرا کیوانلو
سرانه کتابخانه های عمومی در مشهد خوب نیست؛ تنها 2 کتابخانه به ازای هر 100 هزار نفر جمعیت. این درحالی است که بنابر آمار رسمی که تاکنون منتشر شده، میانگین سرانه کشوری 4.2 کتابخانه به ازای هر 100 هزار نفر جمعیت است و سرانه مطلوب نیز بنا بر اعلام یونسکو 5 کتابخانه به ازای هر 100 هزار نفر است. استان خراسان رضوی با جمعیتی حدود ۶.۵ میلیون نفر (بر اساس آخرین سرشماری انجام شده در سال 95) و مرکزیت مشهد، به عنوان یکی از کلانشهرهای مذهبی و فرهنگی ایران، از نظر سرانه کتابخانههای عمومی در وضعیت مطلوبی به سر نمی برد. بر اساس آمارهای رسمی، این استان تنها 3.7 کتابخانه به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر دارد که نهتنها پایینتر از میانگین کشوری (۴.۲ کتابخانه) است، بلکه با استاندارد جهانی (۵ کتابخانه) نیز فاصله دارد.
در استان خراسان رضوی درمجموع 237 باب کتابخانه عمومی نهادی و مشارکتی و مستقل در حال فعالیت است که بررسی سرانه آن نشان داد این استان با وجود جایگاه مهم فرهنگی، اما به توسعه بیشتر در حوزه کتابخانه های عمومی به خصوص در مناطقی که فقر بیشتری از نظر این سرانه فرهنگی دارند، نیاز دارد.
تمام شهرستان های استان دارای کتابخانه
برای بررسی وضعیت کمی و کیفی کتابخانه های عمومی استان با حسین نوربخش، سرپرست اداره کل کتابخانه های عمومی خراسان رضوی گفت و گو می کنیم که تا هم گریزی آماری به وضعیت کتابخانه و سرانه های آن داشته باشیم و هم برنامه ها و اقدامات این اداره کل را برای توسعه کتابخانه ها در استان بررسی کنیم. نوربخش در گفت و گو با «خراسان رضوی» با بیان این که درمجموع کتابخانه عمومی نهادی و مشارکتی و مستقل در مشهد ۶۳ باب و در استان ۲۳۷ باب است، می گوید: تمامی شهرستان های استان دارای کتابخانه عمومی نهادی هستند، البته باید به این موضوع اشاره کرد که از این بین در شهرستان تازه تاسیس میان جلگه، کتابخانه عمومی ادیب ثانی شهر عشق آباد تجهیز شده و آماده بهره برداری است. وی در پاسخ به این سوال که سرانه کتابخانه ای استان و مشهد به تفکیک چگونه است، اظهار می کند: سرانه تعداد کتابخانه در استان به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر 3.7 کتابخانه و این رقم در مشهد به ازای هر ۱۰۰هزار نفر 2.01 کتابخانه است.
توزیع کتابخانه ها در مشهد؛ روندی که نیاز به اصلاح دارد
از سرپرست اداره کل کتابخانه های عمومی استان سوال می کنیم در کدام مناطق مشهد شاهد تجمع کتابخانه ها و در کدام مناطق شاهد فقر کتابخانه هستیم که پاسخ می دهد: در شهرستان مشهد بیشترین سرانه کتابخانه های عمومی نهادی با توجه به آمار جمعیتی در مناطق 8، یک و 5 با حداکثر 3 کتابخانه در هر منطقه است. از طرفی مناطق 12، 2، 3 و 11 نیز از کمترین سرانه تعداد کتابخانه عمومی نهادی برخوردار هستند. این پراکندگی و سرانه بدون درنظر گرفتن کتابخانه های عمومی مشارکتی تحت نظارت نهاد کتابخانه های عمومی کشور و مستقل است. نوربخش همچنین در پاسخ به این سوال که برنامه شما برای افزایش سرانه کتابخانه های عمومی استان چیست، می گوید: در تلاش هستیم با توجه به برنامه آمایش سرزمینی نهاد کتابخانه های عمومی کشور و به تبع آن ایجاد کتابخانه عمومی در مناطق هدف این طرح، گامی موثر در افزایش سرانه تعداد کتابخانه های عمومی استان برداریم. وی می افزاید: افتتاح 11 پروژه در دست احداث در فخرآباد بجستان، ارزنه باخرز، جنت آباد صالح آباد، رباط سفید و دیزباد مشهد، گرماب فیروزه، روداب و ایزی سبزوار، فتح آباد رشتخوار، جوزقان تایباد و چنار کلات در این برنامه قرار دارد که در مراحل پایانی و به مرحله تجهیز رسیده است. افزایش تعداد کتابخانه های سیار نیز با در نظر گرفتن ارائه خدمات به مناطق کم برخوردار و دورافتاده از جمله اقدامات دیگر است.
نقش خیران در توسعه کتابخانه های عمومی
وی در ادامه به جایگاه خیران در کمک به توسعه کتابخانه ها اشاره و تاکید می کند: در مسیر توسعه سرانه کتابخانه ها در استان، نمی توان از نقش خیران حوزه کتابخانه ها و همچنین مجمع خیرین توسعه کتابخانه ها و ترویج کتابخوانی خراسان رضوی که از گذشته تا به امروز نقش شایانی در توسعه فضاهای کتابخانه ای داشتند، چشمپوشی کرد. نوربخش درباره تمهیدات برای دسترسی نقاط دورافتاده و مناطق محروم به امکانات کتابخانه ای نیز اظهار می کند: این اداره کل درنظر دارد با اجرای برنامه ها و فعالیت های فرهنگی متنوع با همکاری دهیاری ها و دیگر سازمان های فرهنگی و اجرایی، خدمت رسانی فرهنگی به تمامی نقاط استان را فراهم سازد. از جمله این اقدامات می توان به اجرای طرح «کتاب در گردش» در شهرستان گناباد به واسطه اعزام کاروان کتاب به روستاهای فاقد کتابخانه و دورافتاده در این شهرستان اشاره کرد. وی می افزاید: از سوی دیگر این استان با دارابودن 13 کتابخانه سیار با عنوان پیک دانایی در مناطق محروم و دورافتاده در مجموع 73 نقطه خدمت شامل تعدادی از روستاهای شهرستانهای تایباد، کاشمر، مشهد، چناران، باخرز، قوچان و طرقبه شاندیز که فاقد کتابخانه عمومی هستند یا شرایط ایجاد کتابخانه را ندارند، به ارائه خدمات کتابخانه ای و فرهنگی در قالب برنامه ها و فعالیتهای متنوع فرهنگی می پردازند. همچنین 2 کتابخانه سیار دیگر نیز برای شهرستانهای تایباد و مشهد در حال خریداری است.