کاهش آب دهی 400 میلیون متر مکعبی قنات و چشمه های استان در 3 سال گذشته
غبار خشکی بر چهره قنات و چشمه ها
مسعود حمیدی
تشدید خشکسالی و قطع شدن حقابه سد دوستی در سه سال گذشته نهتنها فشار بر چاههای استان را دوچندان کرده، بلکه بیش از 400 میلیون مترمکعب از آب دهی قنات و چشمههای استان را از بین برده است لذا صرفهجویی اجباری بیانگر کاهش مصارف نیست، بلکه نمایانگر تشدید برداشتهای غیرمجاز و خشکسالی است.
منابع آب مانند دیگر منابع نیست که بتوان درباره حجم و رسمی و غیررسمی آن سخن گفت. جغرافیای دشتهای استان مانند یک ظرف آب است که ورودی و خروجی مشخص دارد، بارندگیها و آبهای فراحوضه منابع تأمینکننده این ظرف و مصارف آنهم مشخص است. سالهاست که کارشناسان معتقدند 75 درصد منابع آب ورودی استان تبخیر میشوند اما با تشدید خشکسالیها باید این نسبت فراتر از80 درصد هم رفته باشد. بااینحال آنچه مشخص است میزان ورودی آب به این ظرف مانند بارندگیها که هرساله کاهش قابلتأمل داشته و آب فراحوضه نیز از بالادست سد دوستی است که در سه سال گذشته تقریباً بر مدار صفر بوده و حجم مخزن این سد از یک میلیارد مترمکعب سال 98 به کمتر از 100 میلیون مترمکعب رسیده، سدی که تا همین 4 سال پیش 70 درصد مصارف 240 میلیون مترمکعبی را تأمین میکرد امروز بر مدار خشکی مطلق است. وضعیت مخازن آبی و منابع آب زیرزمینی این استان نیز از دهه 40 بحرانی و ممنوعه بوده اما توسعه خلاف آمایش این خطه حجم تقاضا را 10 برابر کرده و تراز منفی آبخوانهای استان به بیش از 1.2 میلیارد مترمکعب رسیده است. در چنین شرایطی ضرورت تغییر راهبرد تخصیص منابع و مصارف بسیار مهم است و این که برای تأمین بخشی از کسری ظرف بیآب جغرافیای خراسان رضوی باید از فراحوضه مانند دریای عمان، هزارمسجد و هریرود آب گسیل کرد واقعیت غیرقابلانکار است. ترسناکتر آن که سدها آب ندارند، رودخانهها بیآب شدهاند زیرا بارندگی وجود ندارد اما نیاز آبی کاهش پیدا نکرده است و تقریباً بخش عمده نیاز آبی استان و کلانشهر مشهد از طریق منابع زیرزمینی تأمین میشود. طوری که مدیرعامل آبفای مشهد اعلام کرده در حال حاضر وابستگی آبی مشهد به منابع زیرزمینی دو برابر سال گذشته شده است آن منابعی که در چند دهه گذشته نهتنها تغذیه نشدهاند، بلکه هرسال با کسری بیشتری روبه رو میشوند طوری که این مسئول پیشتر بیان کرده تعداد چاههای تأمینکننده مشهد بیشتر شدهاند اما میزان کسری آنها نسبت به سال قبل 11 درصد بیشتر شده است.
لذا وقتی یک مسئول و یا مدیر در این شرایط مدعی صرفهجویی در مصارف آبی میشود باید کمی در این گزاره تأمل کرد زیرا وابستگی مصارف آبی استان و مشهد به منابع زیرزمینی در سه سال گذشته به دلیل نبود منابع آب سطحی و خشکسالی دوچندان شده است بنابراین وقتی از صرفهجویی سخن گفته میشود باید توجه داشت که این صرفهجوییها تنها در مصارف رسمی است و بخش دیگر مصارف یعنی برداشتهای غیرمجاز و چاههای غیرمجاز مدنظر نیست و یا صریحتر آن که شاهد کوچ مصارف آبی از بخش رسمی به بخش غیررسمی هستیم. هرچند برخی صرفهجوییهای تحمیلی در بخش کشاورزی را نباید نادیده گرفت.
دادههای رسمی شرکت آب منطقهای نشان میدهد؛ در سال 1400 کل مصارف آبی استان معادل 4 میلیارد و 981 میلیون مترمکعب بوده که از این میزان 4 میلیارد و 378 میلیون مترمکعب از طریق منابع زیرزمینی و 595 میلیون مترمکعب از طریق آبهای سطحی تأمین میشد. سهم چاهها از مصارف آبهای زیرزمینی در این سال 3 میلیارد و 684 میلیون مترمکعب بوده و چشمهها 473 میلیون مترمکعب و قنات 294 میلیون مترمکعب نیاز آبی استان را تأمین میکردند.
دادهها نشان میدهد در سال 1403 مصارف آبی استان به 4.7 میلیارد مترمکعب تنزل پیداکرده است و سهم آبهای سطحی از این مصارف به 620 میلیون مترمکعب افزایش پیداکرده که ناشی از بارندگیهای سیلآسای بهار سال گذشته است.
خشکی 400 میلیون مترمکعبی قنات و چشمهها
تحلیل ریزتر دادهها نشان میدهد حجم برداشت از چاههای استان در سال گذشته بهرغم این که مصارف آبهای سطحی افزوده است، افزایش داشته است یعنی میزان برداشت آب از چاههای استان حدود 40 میلیون مترمکعب افزایش پیداکرده است. نگاه جزئیتر نشان میدهد طی سه سال گذشته میزان آب دهی قنات و چشمههای استان به طرز قابلتوجهی تنزل پیداکرده و در شرایطی که در سال 1400 قنات و چشمهها 767 میلیون مترمکعب آب به شبکه مصارف استان تزریق میکردند در سال گذشته این منابع تنها 363 میلیون مترمکعب آب در اختیار شبکه مصرف استان قرار دادهاند و این کاهش بیش از 400 میلیون مترمکعبی ناشی از خشکسالی و خشکی این دو منبع آبی استان است. بنابراین اگر ادعا شود که در سه سال گذشته ما شاهد صرفهجویی آبی در استان بودیم به این دلیل است که دو منبع آبی استان یعنی قنات و چشمه خشکشدهاند.
سرازیری هیدروگراف ها
شاهد دیگر این ماجرا نمای هیدروگراف آبخوانهای استان به خصوص آبخوان مشهد است که در سه سال گذشته و بهطورکلی در چند دهه گذشته روند و شیب نزولی شدید سطح آب مخازن آبخوانها را نمایان میکند هرچند در هیدروگرافهای منتشرشده آب منطقهای سطح افت آب از دورهای با دورهای دیگر متفاوت است مثلاً در نمایه 1400 سطح مخزن آبخوان در سال 64 معادل 1075 متر بوده درحالیکه در نمایه سال 1403 این سطح 20 متر تقلیل پیداکرده است.