پیش از حرم، نماز جمعه کجا برگزار میشد؟
کاردار
طبق اسناد، پیش از برگزاری نمازجمعه در حرم مطهر رضوی، این مراسم در مصلاهای دیگر شهر برگزار میشده است. به گواهی تاریخ، مشهد در گذشته دارای دو مصلا بوده که یکی از آنها در محدوده طرق (جاده قدیم نیشابور) قرار داشته و از آن به عنوان محلی برای گردهماییهای مذهبی مانند برگزاری نماز عید فطر، نماز عید قربان، نماز باران و دعاهای جمعی استفاده میشده است. ولی چون فاصله آن با شهر زیاد بوده و در پی حمله مکرر ازبکها به خراسان در اواخر دوره تیموریان، ناامن و به مرور بدون استفاده شده است. دومین مصلای مشهد هم که بخشی از آن هنوز باقی مانده، مصلای پایین خیابان است که گویا پس از مصلای طرق ساخته شده است.
مصلای طرق؛ از یاد رفته
درباره مصلای طرق که قدیمیترین مصلای مشهد بوده است، اطلاعات جامع و کاملی در دست نیست و فقط میتوان از روی نوشته جهانگردان به روایتی از آن دست پیدا کرد. برای نمونه خانیکف سیاح روسی، در کتاب «خاطرات بخش جنوبی آسیای مرکزی» ضمن شرح و توصیف مصلاهای مشهد، به این نکته اشاره میکند که به احتمال زیاد مصلای طرق قدیمیتر از مصلای پایین خیابان است: «تصاویر این دو بنا که من نقشه آنها را در سپتامبر تهیه کردهام، نشان میدهد مصلای مشهد را ظاهرا از روی بنای مصلای طرق که در سنه ۸۳۷ خورشیدی به اتمام رسیده، ساختهاند.» به گزارش مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، احمد ماهوان هم براساس همین اطلاعات در کتاب «مشهدالرضا(ع)» نوشته است: «مصلای طرق قدیمیترین مصلای مشهد است که در ۱۴ کیلومتری جنوب شرق مشهد نزدیک جاده مشهد به نیشابور در روستای طرق واقع شده و عمارت آن از یک تالار چهارگوش تشکیل شده که روی آن گنبد قرار داشته است. تاریخ بنای این مصلا را سال ۸۱۳ خورشیدی ذکر کردهاند، ولی اکنون گنبد و ساختمان آن تمامی فروریخته و هیچ گونه کتیبه و آثاری دال بر صحت آن دیده نمیشود.»
مصلای پایین خیابان؛ هنوز پابرجا
با ناامن شدن راهها و محدوده مصلای طرق که آن روزگار فاصله تقریبا زیادی از شهر داشت، ساخت مصلایی در نزدیکی شهر مطرح شد. تا این که شخصی به نام «ابوصالح» معروف به «نواب» که مدرسه نواب را هم ساخته بود، احداث این بنا را شروع کرد و در سال ۱۰۸۶ این بنا را به پایان رساند. در کتیبهای که در این بنا باقی مانده است نوشتهاند مصلای پایین خیابان به همت نواب میرزا ابوصالح، بزرگ و ارشد سادات رضوی پا گرفته و معمار آن هم فردی بوده است به نام حاجی شجاع بنای اصفهانی. مصلای پایین خیابان مشهد در فاصله یک کیلومتری از حرم مطهر و در انتهای پایین خیابان قرار دارد که تا دههها خارج از شهر بوده است. ماهوان در شرح این مصلا آورده است: «این مصلا دارای یک ایوان بلند و دو رواق در طرفین است که پوششی آجری دارند و گویا در زمان شاه سلیمان صفوی به سال ۱۰۵۵ خورشیدی ساخته شده است.» دکتر رجبعلی لباف خانیکی معماری این بنا را مانند همه بناهای دوره صفوی به شیوه معماری آذری دانسته و توضیح داده است: «در این شیوه از معماری، بنا یک اسکلت و بدنه آجری دارد که با تزیینات کاشی کاری و گچی پوشیده شده است. پایهها و لچکیهای ایوان با کاشیهای لاجوردی و کتیبههای سفیدرنگ را به طریق معرق پوشش دادهاند و در درون هم مقرنسهایی وجود داشته که به مرور زمان فرو ریختهاند، اما نشانهها و انگارههای آن هنوز باقی است.» به گفته این کارشناس تاریخ «این بنا یک بنای تکامل یافته دوره صفوی است که به احتمال زیاد از معماری بناهای فاخر اصفهان الهام گرفته است و باید به عنوان یک نشانه از جهان معنوی مردم مشهد حفظ شود.»
*خبر مرمت بنای مصلا که شهریور 1349 در روزنامه خراسان منتشر شده بود.
مصلای طرق؛ از یاد رفته
درباره مصلای طرق که قدیمیترین مصلای مشهد بوده است، اطلاعات جامع و کاملی در دست نیست و فقط میتوان از روی نوشته جهانگردان به روایتی از آن دست پیدا کرد. برای نمونه خانیکف سیاح روسی، در کتاب «خاطرات بخش جنوبی آسیای مرکزی» ضمن شرح و توصیف مصلاهای مشهد، به این نکته اشاره میکند که به احتمال زیاد مصلای طرق قدیمیتر از مصلای پایین خیابان است: «تصاویر این دو بنا که من نقشه آنها را در سپتامبر تهیه کردهام، نشان میدهد مصلای مشهد را ظاهرا از روی بنای مصلای طرق که در سنه ۸۳۷ خورشیدی به اتمام رسیده، ساختهاند.» به گزارش مرکز اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، احمد ماهوان هم براساس همین اطلاعات در کتاب «مشهدالرضا(ع)» نوشته است: «مصلای طرق قدیمیترین مصلای مشهد است که در ۱۴ کیلومتری جنوب شرق مشهد نزدیک جاده مشهد به نیشابور در روستای طرق واقع شده و عمارت آن از یک تالار چهارگوش تشکیل شده که روی آن گنبد قرار داشته است. تاریخ بنای این مصلا را سال ۸۱۳ خورشیدی ذکر کردهاند، ولی اکنون گنبد و ساختمان آن تمامی فروریخته و هیچ گونه کتیبه و آثاری دال بر صحت آن دیده نمیشود.»
مصلای پایین خیابان؛ هنوز پابرجا
با ناامن شدن راهها و محدوده مصلای طرق که آن روزگار فاصله تقریبا زیادی از شهر داشت، ساخت مصلایی در نزدیکی شهر مطرح شد. تا این که شخصی به نام «ابوصالح» معروف به «نواب» که مدرسه نواب را هم ساخته بود، احداث این بنا را شروع کرد و در سال ۱۰۸۶ این بنا را به پایان رساند. در کتیبهای که در این بنا باقی مانده است نوشتهاند مصلای پایین خیابان به همت نواب میرزا ابوصالح، بزرگ و ارشد سادات رضوی پا گرفته و معمار آن هم فردی بوده است به نام حاجی شجاع بنای اصفهانی. مصلای پایین خیابان مشهد در فاصله یک کیلومتری از حرم مطهر و در انتهای پایین خیابان قرار دارد که تا دههها خارج از شهر بوده است. ماهوان در شرح این مصلا آورده است: «این مصلا دارای یک ایوان بلند و دو رواق در طرفین است که پوششی آجری دارند و گویا در زمان شاه سلیمان صفوی به سال ۱۰۵۵ خورشیدی ساخته شده است.» دکتر رجبعلی لباف خانیکی معماری این بنا را مانند همه بناهای دوره صفوی به شیوه معماری آذری دانسته و توضیح داده است: «در این شیوه از معماری، بنا یک اسکلت و بدنه آجری دارد که با تزیینات کاشی کاری و گچی پوشیده شده است. پایهها و لچکیهای ایوان با کاشیهای لاجوردی و کتیبههای سفیدرنگ را به طریق معرق پوشش دادهاند و در درون هم مقرنسهایی وجود داشته که به مرور زمان فرو ریختهاند، اما نشانهها و انگارههای آن هنوز باقی است.» به گفته این کارشناس تاریخ «این بنا یک بنای تکامل یافته دوره صفوی است که به احتمال زیاد از معماری بناهای فاخر اصفهان الهام گرفته است و باید به عنوان یک نشانه از جهان معنوی مردم مشهد حفظ شود.»
*خبر مرمت بنای مصلا که شهریور 1349 در روزنامه خراسان منتشر شده بود.