زیست شاعرانه در مرز خاطره و واقعیت
محمد بهبودی نیا
در ادبیات معاصر بازگشت به تجربه زیسته و عناصر بومی نه یک گرایش نو، بلکه ضرورتی برای بازآفرینی معنا در زبان است. شاعرانی که از دل جغرافیا، خاطره و زیست شخصی خود مینویسند، بیش از دیگران موفق به خلق جهانی باورپذیر در شعر میشوند. بنا به نظر برخی منتقدان حیدر کاسبی از همین دسته است؛ شاعری که در مجموعه تازهاش «اسب سالگی» با نگاهی موشکافانه به گذشته، زبان و زیست خود، در بسیاری از موارد شعری روایتمحور و بومگرا را پیش روی مخاطب میگذارد.رونمایی از مجموعه شعر «اسب سالگی» شامگاه شنبه هفته جاری در گالری رادین مشهد با حضور جمعی از شاعران خراسانی و با اجرای مهدی رجبی برگزار شد. در این نشست، منتقدان و شاعران حاضر با بررسی شعرهای این کتاب، به تأثیر زیستمحیطی، بهرهگیری از برخی کلمات آرکائیک و عناصر محلی در شکلگیری جهان شعری کاسبی پرداختند.
اهمیت نام گذاری کتاب شعر
در آغاز مراسم، محمدباقر کلاهی اهری به بیان اهمیت انتخاب نام کتاب پرداخت و گفت: انتخاب نام کتاب یکی از عوامل اساسی جذب مخاطب است و میتوان گفت شعر از نام کتاب آغازشده و در برگ برگ کتاب، ادامه مییابد.
وی افزود: در کتاب «اسب سالگی» شاعر با دقت و وسواس زیادی نامی متفاوت و تأثیرگذار برگزیده است. این نام نهتنها ازنظر واجآرایی منحصربهفرد است، بلکه بار معنایی عمیقی دارد که مخاطب را به خوانش شعرها دعوت میکند. چنین انتخابی نشاندهنده توجه شاعر به جلبتوجه و ارتباط عمیق با خواننده است.
خلاقیت، خیال، سورئال
در ادامه مراسم، جواد گنجعلی با تبریک انتشار سومین مجموعه شعر حیدر کاسبی گفت: شاعران سپید سرا با تکنیکی خاص، مرزهای واقعیت و خیال را در هم میشکنند و با روایتهایی سورئال مخاطب را به فضایی تازه و بکر دعوت میکنند. خلق چنین فضایی نیازمند نبوغ، صبر و تمرین است.
او افزود: حیدر کاسبی زمانی که به ناخودآگاه و زیست شاعرانه خود رجوع میکند، شاعری خلاق است و ساختار زبانی او با ایماژها و گزارههای شعری همسویی قابلتوجهی دارد. گاهی در این مجموعه به برخی واژگان ناهمخوان با بافت شعر برمیخوریم که برای من کمی آزاردهنده بود اما درنهایت باید کاسبی را شاعری با زبان ساده، بیانی شیوا و هدفمند دانست که کتابی خواندنی به جامعه مخاطبان ارائه داده است. او اکنون معنای زندگی را یافته و بهعنوان شاعری جدی و حرفهای، مخاطبانش را وادار میکند تا آثارش را با دقت و عمق بیشتری بخوانند و دنبال کنند.
سفری به زیست شاعرانه
علیرضا جهانشاهی، از دیگر منتقدان این مراسم نیز گفت: نقد زیستبومگرا به معنای مطالعه ادبیات و کاربرد مفاهیم بومشناختی برای تحلیل شعر است. این نوع نقد ارتباط مستقیم با زمان زیست و نوع زیست شاعر دارد و باعث میشود زبان و آرایههای ادبی حاصل همان زیست باشند.
او با تأکید بر اهمیت شناخت نشانههای بومی در شعر کاسبی خاطرنشان کرد: شعر حیدر کاسبی در دایره زمانی ۱۵ سالهای جریان دارد که برای درک بهتر آن باید به شکل عمیق وقایع این سالها را بررسی کنیم. شعر او نمایانگر آن دوران است و بازتابی از زندگی و شرایط زیستی او. ما در این کتاب با واژهها و فضاهایی روبهرو میشویم که در آن دههها بودهاند اما حالا دیگر وجود ندارد. واژههایی مثل «سلمانی»، «برفروبی پشتبام»، «بساط چاقوفروشان»، «کورههای آجرپزی» و «تلفنخانه». این کلمات را در زمان خوانش کتاب باید جدی بگیریم؛ اینها بخشی از زیست واقعی و ملموس شاعرند که در شعرهایش به چشم میخورد.
فضای دوگانه شعرهای اسب سالگی
سهیلا دیزگلی، شاعر و منتقد دیگر حاضر در جلسه، درباره فضای کلی مجموعه شعر «اسب سالگی» سخنرانی کرد و گفت: در اولین خوانش، این شعرها به دودسته تقسیم میشوند؛ دستهای که راوی فضای شهری است و دستهای دیگر که ما را به دنیای کودکی شاعر و فضای روستایی میبرد. شاعر در ارائه هر دو نوع شعر موفق عمل کرده و دست مخاطب را گرفته و به فضاهایی که به آن فکر میکند، میبرد.
او ادامه داد: شعرهای حیدر کاسبی بیش از هر چیز، شعر درباره انسان به ما هو انسان است؛ او در شعرهایش از خانی سخن میگوید که در کلاتهای نشسته و به پشتبامها خیره مانده و در پشتبام خانهها دنبال صاحبانش میگردد. شعرهای این کتاب ما را بهخوبی با فضای زندگی دوران کودکی شاعر و زادگاهش چناران در قالبی هنرمندانه آشنا میکند.
دیزگلی تأکید کرد: این فضاهای دوگانه شهری و روستایی، به شعر کاسبی عمقی چندلایه داده و مخاطب را به سفری میان زندگیهای متفاوت دعوت میکند.
نقش ناخودآگاه و گذشته در شعر
در پایان نیز جواد کلیدری، شاعر و پژوهشگر ادبی و از دیگر شاعران نامآشنای خراسان به جایگاه دعوت شد تا دیدگاه خود را درباره تأثیرات روانی و زیستی بر شعر کاسبی بیان کند. کلیدری دراینباره گفت: بخش عمدهای از شعرهای حیدر کاسبی برگرفته از گذشته او، بهویژه دوران نوجوانی است. این بخش از شعرهای او بسیار موفقتر و با ذهنی پویاتر نوشتهشدهاند که شامل حدوداً ۹۰ درصد از شعرهای مجموعه است. هر شاعری آنچه را که زیسته روایت میکند و حیدر کاسبی هم از این قاعده مستثنا نیست. به همین دلیل شعرهایش بیشازپیش برای مخاطب دوستداشتنی و باورپذیر میشود.