نوبل در دست کاشفان «ترمز» سیستم ایمنی
فائزه مهاجر | روزنامهنگار
اعضای مجمع نوبل در مؤسسه کارولینسکا سوئد، جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۲۵ میلادی را بهطور مشترک به سه پژوهشگر برجسته اعطا کردند: مری ای. برانکو از آمریکا، فرد رامسدل از آمریکا و شیمون ساکاگوچی از ژاپن. این سه دانشمند به پاس اکتشافات بنیادین خود درباره «تحمل ایمنی محیطی» شایسته دریافت این جایزه معتبر شناخته شدند. سازوکاری حیاتی که از حمله سیستم ایمنی بدن به اندامها و بافتهای خودی جلوگیری میکند. به همین مناسبت در پرونده امروز «زندگی سلام» تاریخچه جوایز نوبل پزشکی را مورد بررسی قرار دادیم. با ما همراه باشید.
ماجرای نوبل پزشکی چیست؟
جایزه نوبل که بر اساس وصیت آلفرد نوبل، شیمیدان و مخترع سوئدی بنیان گذاشته شد، مهمترین و معتبرترین افتخار علمی در سطح جهان به شمار میرود. جایزه نوبل پزشکی بهطور خاص، هر ساله کشف یا پیشرفتی را ارج مینهد که درک ما از حیات را متحول کرده و بیشترین فایده را برای بشر به ارمغان آورده باشد. اهمیت این جایزه صرفاً در اعتبار علمی آن خلاصه نمیشود، بلکه نورافکن را بر تحقیقاتی میاندازد که پتانسیل نجات جان میلیونها نفر و بهبود کیفیت زندگی انسانها را دارند.
میراث نوبل؛ از کشف انسولین تا رمزگشایی از RNA
جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی از سال ۱۹۰۱ میلادی آغاز به کار کرد و تاکنون بیش از ۱۱۵ بار اعطا شده است. این جایزه معمولاً به اکتشافاتی اهدا میشود که سالها پیش صورت گرفتهاند و تاثیرات عمیق و پایدار آنها بر علم پزشکی به اثبات رسیده است.
در طول بیش از یک قرن، نوبل پزشکی حوزههای گستردهای از علم زیستشناسی و پزشکی را پوشش داده و مسیر تاریخ بشر را تغییر داده است. برای مثال، کشف انسولین برای درمان دیابت (۱۹۲۳)، کشف ساختار DNA (۱۹۶۲)، کشف پنیسیلین (۱۹۴۵) و کشف روشهای لقاح مصنوعی (IVF) (۲۰۱۰) تنها چند نمونه از دستاوردهای عظیم برندگان نوبل پزشکی هستند.
تغییر رویکرد نوبل پزشکی
در سالهای اخیر، تمرکز کمیته نوبل بر روی تحقیقات بنیادی بوده است که درک ما از بیماریها را متحول میسازند. به عنوان مثال نوبل پزشکی ۲۰۲۴ اهدا شد به ویکتور امبروس و گری رافکن برای کشف میکرو آر ان ای مولکولهایی که نقش کلیدی در تنظیم بیان ژنها و رشد موجودات چندسلولی دارند. این کشف، افقهای جدیدی برای توسعه درمانهای ژنتیکی گشود. نوبل پزشکی ۲۰۲۳ به کاتالین کاریکو و درو وایسمن برای اکتشافات شان در زمینه بازهای نوکلئوزیدی اصلاحشده که زمینه را برای ساخت موفقیتآمیز واکسنهای mRNA کووید-۱۹ فراهم کرد. این تاریخچه نشان میدهد که نوبل پزشکی به دنبال دانشمندانی است که الگوهای فکری موجود را تغییر داده و پایه و اساس نسلهای بعدی درمانها را بنا نهادهاند.
کشفی که نبرد با خودایمنی
را متحول میکند
اکتشافات مری برانکو، فرد رامسدل و شیمون ساکاگوچی بر درک ما از تعادل شکننده سیستم ایمنی متمرکز است. سیستم ایمنی بدن، یک شبکه پیچیده دفاعی است که وظیفه دارد مهاجمان خارجی (مانند باکتریها و ویروسها) را شناسایی و نابود کند. با این حال، اگر این سیستم به اشتباه بافتها و اندامهای خودی را بهعنوان دشمن شناسایی کند، منجر به بیماریهای ناتوانکنندهای به نام بیماریهای خودایمنی میشود. اکتشافات این سه دانشمند، مکانیسمی را توضیح میدهد که به سیستم ایمنی «ترمز» میدهد. این ترمز، توسط نوع خاصی از سلولهای ایمنی به نام لنفوسیتهای T تنظیمکننده (Treg) اعمال میشود. دکتر ساکاگوچی این سلولهای حیاتی را شناسایی کرد که مانند «نگهبانان» سیستم ایمنی عمل میکنند و به طور مداوم سایر سلولهای ایمنی بیشفعال را کنترل و از حمله آنها به بافتهای خودی جلوگیری میکنند. در ادامه، برانکو و رامسدل نشان دادند که ژنی به نام Foxp3 عامل اصلی برای رشد و عملکرد این سلولهاست.
اهمیت ترمز سیستم ایمنی
اهمیت این کشف در دو حوزه اصلی، زندگی را متحول خواهد کرد:
درمان بیماریهای خودایمنی| درک دقیق نحوه عملکرد سلولهای Treg راه را برای درمانهای هدفمند بیماریهایی مانند دیابت نوع یک، ام اس، لوپوس و آرتریت روماتوئید هموار میکند. با تقویت عملکرد سلولهای Treg در بیماران، میتوان حملات سیستم ایمنی به بدن را متوقف یا کند کرد.
ایمنیدرمانی سرطان و پیوند عضو| از سوی دیگر، در مواجهه با سرطان، میتوان با تضعیف موقت عملکرد سلولهای Treg، ترمز سیستم ایمنی را رها کرد تا سلولهای دفاعی بدن با قدرت بیشتری به سلولهای سرطانی حمله کنند. همچنین در پیوند عضو، هدف قرار دادن دقیق این سلولها میتواند احتمال پس زدن عضو پیوندی توسط بدن گیرنده را بهشدت کاهش دهد.در حال حاضر، چندین روش درمانی که بر پایه این اکتشافات بنا شدهاند، در مرحله آزمایشهای بالینی قرار دارند. این جایزه، نه تنها یک دستاورد علمی، بلکه یک نوید درمانی بزرگ برای میلیونها انسان در سراسر جهان است که با بیماریهای خودایمنی یا سرطان دست و پنجه نرم میکنند.
چرا نوبل پزشکی معتبرترین است؟
جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی دارای ویژگیهای منحصربهفردی است که آن را از سایر جوایز علمی متمایز میکند. مهمترین ویژگیهای این جایزه را باهم مرور میکنیم.
ماهیت فیزیولوژی یا پزشکی| طبق وصیت نوبل، این جایزه به کسانی اهدا میشود که «مهمترین کشف را در حوزه فیزیولوژی یا پزشکی» انجام دادهاند. به همین دلیل، اغلب فراتر از حوزه پزشکی بالینی، بر علوم پایه زیستشناسی متمرکز است.
نهاد اعطاکننده| برخلاف سایر نوبلها، این جایزه توسط مجمع نوبل در مؤسسه کارولینسکا در استکهلم که یکی از بزرگ ترین مراکز پزشکی و تحقیقاتی اروپاست، اهدا میشود. این مجمع شامل ۵۰ پروفسور از این مؤسسه است.
سقف تعداد برندگان| این جایزه (مانند سایر جوایز نوبل علمی) نمیتواند بین بیش از سه نفر تقسیم شود. این قاعده گاهی باعث بحثهایی درباره نادیده گرفتن برخی مشارکتکنندگان اصلی میشود.
تأخیر در اعطا| جوایز نوبل معمولاً به کشفیاتی اعطا میشوند که تأثیر آنها در درازمدت به اثبات رسیده است. اغلب سالها و گاهی دههها بین کشف اولیه و دریافت جایزه فاصله میافتد. برای مثال، اکتشافات امسال درباره تحمل ایمنی، پیشینهای به دهههای قبل دارد.
اما معیار اصلی انتخاب نوبل پزشکی، میزان خدمت به مردم است.کشفیاتی که صرفاً نظری هستند، جایزه نوبل پزشکی را نمیگیرند، مگر آن که بهوضوح مسیر جدیدی برای درمان یا پیشگیری از بیماریها بگشایند.