فرصت صادرات فرهنگی
رضایی
«نام دو اندیشمند ایرانی در فهرست بزرگداشتهای یونسکو». ماجرا از این قرا ر است که روز شنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۴ (۱ نوامبر ۲۰۲۵)، در جریان چهلوسومین کنفرانس عمومی یونسکو، نام دو اندیشمند برجسته ایرانی، یعنی بایزید بسطامی و علامه سید محمدحسین طباطبایی، بهطور رسمی در فهرست بزرگداشتهای این سازمان برای دوره ۲۰۲۶–۲۰۲۷ ثبت شد. این رویداد با گسترهای جهانی، درواقع اقدامی شایسته و فراتر از یک برنامه نمادین فرهنگی است و آن را باید نشانهای از ظرفیت تمدنی ایران در عرصه بینالمللی و بازخوانی میراث تمدنی آن به شمار آورد.
عرفان بهمثابه زبان مشترک انسانها
بایزید بسطامی، عارف قرن سوم هجری، در شهر بسطام چشم به جهان گشود و با آموزههایی مبتنی بر عشق، سلوک و همزیستی، نگاهی عرفانی را پایهگذاری کرد که بیهیچ اغراقی میتوان این ادعا را مطرح کرد که این شیوه فکری از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته است. اندیشههای بایزید، الهامبخش چهرههایی مانند مولانا، عطار و خواجه عبدا... انصاری بوده و در شکلگیری عرفان ایرانی نقشی بنیادین داشته است. ثبت هزار و صد و پنجاهمین سالگرد وفات او با حمایت کشورهای ارمنستان، تاجیکستان و ترکیه، در روزهای اخیر نشاندهنده میزان گستردگی تأثیرگذاری او در جهان است.
فلسفه در خدمت گفتوگوی تمدنها
همچنین علامه محمدحسین طباطبایی، فیلسوف و مفسر برجسته قرن بیستم، با اثر ماندگار خود «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، پلی میان فلسفه اسلامی و اندیشههای مدرن غربی بنا کرد. او با تأکید بر عقل، استدلال و گفتوگو، فلسفه را از انحصار نظریات سنتی خارج ساخت و آن را به بستری برای تعامل میان فرهنگها و تمدنها تبدیل کرد.
هانری کربن، فیلسوف فرانسوی که در خانوادهای مسیحی پرورشیافته بود، در پی همنشینیهای متعدد با علامه طباطبایی، نهتنها در معرفی اندیشههای اسلامی به جهان غرب نقش مؤثری ایفا کرد، بلکه الگویی از گفتوگوی فلسفی میان شرق و غرب ارائه داد. ثبت صدمین سالگرد زندگی علمی و فرهنگی علامه طباطبایی، نمادی از جایگاه فراملی اندیشههای او و تأثیر ژرفش بر گفتوگوی میان فرهنگی در جهان معاصر است.
فرصتی به نام صادرات اندیشه و فرهنگ
شاید این سؤال برایتان مطرح شود که ثبت جهانی این دو شخصیت در فهرست بزرگداشتهای یونسکو چه اهمیتی دارد؟ درواقع این رویداد را باید فراتر از بزرگداشت فرد یا افراد به شمار آورد. این اقدام درواقع نوعی کنش فرهنگی ارزشمند است که از طریق آن، ایران توانسته بخشی از میراث فکری خود را در حافظه جهانی ثبت کرده و توجه بسیاری از مردم جهان را به سمت فرهنگ و تمدن خود در طول تاریخ جلب کند. بیتردید جهان امروز، جهانی بر پایه گفتوگو، همزیستی و عقلانیت است و اندیشههای بایزید و علامه طباطبایی چنانچه با این رویداد موردتوجه مردم دیگر کشورها قرار گیرند میتوانند بهعنوان منابع الهامبخش در تعاملات بین فرهنگی ایفای نقش کنند؛ بهعبارتدیگر این رویداد درنهایت بهنوعی صادرات اندیشه و فرهنگ میانجامد اتفاقی که در معرفی چهره اصیل ایران به جهانیان در برابر سیاه نماییهای برخی کشورها مؤثر است. این ثبتهای جهانی چنانچه بهصورت سلسله وار ادامه یابد، بستری مناسب را برای معرفی چهره واقعی ایران در عرصه بینالمللی فراهم میکند؛ تصویری که بر پایه اندیشه ورزی، صلحدوستی، فرهنگ، فلسفه، عرفان و گفتوگو بناشده است.
چند پیشنهاد برای انجمن مفاخر و وزارت میراث فرهنگی
در پایان باید به این نکته مهم اشاره کرد که اگرچه ثبت جهانی مفاخر ایران فوایدی که به آن اشاره شد را داراست اما وزارت میراث فرهنگی و انجمن مفاخر ملی، سفیران فرهنگی ایران و ... در ادامه این مسیر باید با طراحی برنامههایی مانند ترجمه آثار، تولید مستند، برگزاری همایشهای بینالمللی و همکاری با نهادهای فرهنگی جهان، این فرصت را به بستری برای تعامل جهانی و بازخوانی اندیشههای ایرانی تبدیل کنند.
عرفان بهمثابه زبان مشترک انسانها
بایزید بسطامی، عارف قرن سوم هجری، در شهر بسطام چشم به جهان گشود و با آموزههایی مبتنی بر عشق، سلوک و همزیستی، نگاهی عرفانی را پایهگذاری کرد که بیهیچ اغراقی میتوان این ادعا را مطرح کرد که این شیوه فکری از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته است. اندیشههای بایزید، الهامبخش چهرههایی مانند مولانا، عطار و خواجه عبدا... انصاری بوده و در شکلگیری عرفان ایرانی نقشی بنیادین داشته است. ثبت هزار و صد و پنجاهمین سالگرد وفات او با حمایت کشورهای ارمنستان، تاجیکستان و ترکیه، در روزهای اخیر نشاندهنده میزان گستردگی تأثیرگذاری او در جهان است.
فلسفه در خدمت گفتوگوی تمدنها
همچنین علامه محمدحسین طباطبایی، فیلسوف و مفسر برجسته قرن بیستم، با اثر ماندگار خود «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، پلی میان فلسفه اسلامی و اندیشههای مدرن غربی بنا کرد. او با تأکید بر عقل، استدلال و گفتوگو، فلسفه را از انحصار نظریات سنتی خارج ساخت و آن را به بستری برای تعامل میان فرهنگها و تمدنها تبدیل کرد.
هانری کربن، فیلسوف فرانسوی که در خانوادهای مسیحی پرورشیافته بود، در پی همنشینیهای متعدد با علامه طباطبایی، نهتنها در معرفی اندیشههای اسلامی به جهان غرب نقش مؤثری ایفا کرد، بلکه الگویی از گفتوگوی فلسفی میان شرق و غرب ارائه داد. ثبت صدمین سالگرد زندگی علمی و فرهنگی علامه طباطبایی، نمادی از جایگاه فراملی اندیشههای او و تأثیر ژرفش بر گفتوگوی میان فرهنگی در جهان معاصر است.
فرصتی به نام صادرات اندیشه و فرهنگ
شاید این سؤال برایتان مطرح شود که ثبت جهانی این دو شخصیت در فهرست بزرگداشتهای یونسکو چه اهمیتی دارد؟ درواقع این رویداد را باید فراتر از بزرگداشت فرد یا افراد به شمار آورد. این اقدام درواقع نوعی کنش فرهنگی ارزشمند است که از طریق آن، ایران توانسته بخشی از میراث فکری خود را در حافظه جهانی ثبت کرده و توجه بسیاری از مردم جهان را به سمت فرهنگ و تمدن خود در طول تاریخ جلب کند. بیتردید جهان امروز، جهانی بر پایه گفتوگو، همزیستی و عقلانیت است و اندیشههای بایزید و علامه طباطبایی چنانچه با این رویداد موردتوجه مردم دیگر کشورها قرار گیرند میتوانند بهعنوان منابع الهامبخش در تعاملات بین فرهنگی ایفای نقش کنند؛ بهعبارتدیگر این رویداد درنهایت بهنوعی صادرات اندیشه و فرهنگ میانجامد اتفاقی که در معرفی چهره اصیل ایران به جهانیان در برابر سیاه نماییهای برخی کشورها مؤثر است. این ثبتهای جهانی چنانچه بهصورت سلسله وار ادامه یابد، بستری مناسب را برای معرفی چهره واقعی ایران در عرصه بینالمللی فراهم میکند؛ تصویری که بر پایه اندیشه ورزی، صلحدوستی، فرهنگ، فلسفه، عرفان و گفتوگو بناشده است.
چند پیشنهاد برای انجمن مفاخر و وزارت میراث فرهنگی
در پایان باید به این نکته مهم اشاره کرد که اگرچه ثبت جهانی مفاخر ایران فوایدی که به آن اشاره شد را داراست اما وزارت میراث فرهنگی و انجمن مفاخر ملی، سفیران فرهنگی ایران و ... در ادامه این مسیر باید با طراحی برنامههایی مانند ترجمه آثار، تولید مستند، برگزاری همایشهای بینالمللی و همکاری با نهادهای فرهنگی جهان، این فرصت را به بستری برای تعامل جهانی و بازخوانی اندیشههای ایرانی تبدیل کنند.