افقهای تازه در مسیر روابط راهبردی
کامیار
در حالی که معادلات ژئوپلیتیکی منطقه جنوب آسیا و غرب آسیا با تحولات پیدرپی مواجه است، «محمد باقر قالیباف» رئیس مجلس شورای اسلامی در رأس هیئتی پارلمانی در راستای تعمیق روابط به پاکستان رفته است .قالیباف در جریان این سفر با رئیس و نمایندگان مجلس ملی و سنای پاکستان دیدار و گفتوگو کرد؛ همچنین دیدار با نخستوزیر و سایر مقامات ارشد سیاسی پاکستان از برنامههای مهم این سفر اعلام شده است.رئیس مجلس شورای اسلامی در ادامه این سفر به دو شهر مهم «لاهور» و «کراچی» نیز خواهد رفت و با نخبگان فرهنگی، مذهبی، تجار و بازرگانان پاکستانی دیدار و تبادل نظر میکند. کارشناسان معتقدند تقویت همکاریهای اقتصادی در کنار رایزنیهای سیاسی و پارلمانی از محورهای اصلی این سفر خواهد بود.
همکاریهای اقتصادی؛ از ۳ به ۱۰ میلیارد دلار؟
از محورهای اصلی سفر رئیس مجلس، توسعه مبادلات تجاری و اقتصادی با پاکستان است. حجم فعلی تجارت دوجانبه حدود ۳ میلیارد دلار برآورد شده و مقامات دو کشور هدفگذاری کردهاند تا این رقم به ۱۰ میلیارد دلار افزایش یابد. دو کشور بیش از ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و این امر ظرفیتهای تجاری و بازرگانی و ترانزیتی فراوانی برای تحقق هدفگذاریهای اقتصادی میتواند فراهم کند. در این مسیر، پروژههایی همچون گسترش بازارچههای مرزی، تبادل برق و سوخت، افزایش ترانزیت کالا و راهاندازی پروازهای مستقیم میان شهرهای دو کشور در دستور کار قرار دارد. پاکستان پتانسیل قابل توجهی برای صادرات مواد غذایی و منسوجات دارد و ایران آماده است تا صادرات گاز، نفت و محصولات پتروشیمی را افزایش دهد و چشمانداز رشد تجارت بین دو طرف را تقویت کند.در سال ۱۴۰۰ بر اساس توافق بین دو کشور ایران و پاکستان مقرر شد بازارچههای خرده فروشی مشترک بین ۲ کشور ایجاد شود.بر اساس این توافقنامه مقرر شد در مرحله اول، سه بازارچه در نقاط مرزی مناطق کوهک - چدگی ، ریمدان - گبد و پیشین - مند افتتاح و در مرحله دوم، بازارهای مرزی در سه نقطه مرزی دیگر راه اندازی شود.پس از آن بود که در اردیبهشت ماه 1402 و در جریان سفر شهید آیتا... رئیسی به سیستان و بلوچستان و با حضور شهباز شریف نخستوزیر پاکستان نخستین بازارچه مرزی مشترک دو کشور در مرز «پیشین ـ مند» افتتاح شد.یکی از ظرفیتهای مغفول مانده در حوزه تقویت همکاریهای اقتصادی که در صورت اراده سیاسی اسلام آباد میتواند به سرعت باعث رشد یافتن حجم مناسبات تجارت خارجی و فراهم سازی پرشتاب زمینههای توسعه پایدار منطقه شود، حوزه انرژی است. در این حوزه، پروژه خط لوله گاز ایران-پاکستان موسوم به «صلح» سالهاست که به دلیل فشارهای آمریکا متوقف مانده است. با این حال، مقامات پاکستانی مانند سلیم مندویوالا تأکید کردهاند که این پروژه از اهداف امنیتی فاصله دارد و مستقیماً در راستای منافع اقتصادی مردم پاکستان است. نمایندگان مجلس و کارشناسان اقتصادی پاکستان خواستار آن هستند که دولت پاکستان فشارهای خارجی را نادیده گرفته و به تعهدات خود در قبال این پروژه عمل کند. تداوم مذاکرات پیرامون این خط لوله در دستور کار اسلامآباد و تهران باقی مانده و در صورت رفع موانع، میتواند تحولی مهم در امنیت انرژی منطقه باشد.
هر دو کشور عضو سازمانهایی چون سازمان همکاری اقتصادی (اکو) و سازمان همکاری شانگهای هستند. فعالسازی این چارچوبها میتواند مسیر تعاملات منطقهای را هموارتر کند. بهویژه طرحهایی چون کریدور حملونقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) که روسیه و آسیای میانه را به ایران ، سپس شبه قاره هند متصل میکند، در صورت اتصال به شبکه ترانزیتی پاکستان میتواند سکوی پرتابی برای توسعه تجارت منطقهای باشد.در دیدارهای پیشین رهبر انقلاب اسلامی با مقامات پاکستانی نیز بر اهمیت فعالتر شدن نهادهایی مانند اکو تأکید شده بود. این تأکیدات راهبردی نشان میدهد که نگاه تهران به روابط با پاکستان صرفاً دوجانبه نیست، بلکه بخشی از راهبرد بزرگتر منطقهای ایران است.
همکاری امنیتی و منطقهای؛ از تهدیدات مشترک تا دشمن مشترک
به فاصله اندکی از پایان جنگ 12 روزه ایران و رژیم صهیونی و وضعیت آشوبناک منطقه، موضوع همکاری امنیتی، بهویژه در مناطق مرزی، یکی دیگر از محورهای اصلی این سفر است. توافقنامه امنیتی امضاشده در جریان سفر شهید سپهبد محمدحسین باقری در سال گذشته به اسلامآباد، زمینهساز ایجاد همکاریهای مشترک در مقابله با تهدیداتی چون تروریسم، قاچاق، تحرکات تجزیهطلبانه در بلوچستان و ناامنی در مرزهای افغانستان شده است.ایران با برخورداری از موقعیت ژئواستراتژیک ممتاز، ظرفیتهای انرژی و نقشآفرینی فعال در محور مقاومت، میتواند شریک قابل اتکایی برای پاکستان باشد.ایران و پاکستان همچنین بهعنوان دو قدرت مهم اسلامی، نقاط مشترک قابل توجهی در سیاستگذاریهای منطقهای دارند. یکی از بارزترین این موارد، موضع مشترک در قبال مسئله فلسطین است.دفتر مشترک همراهیهای منطقهای و اسلامی دو کشور فصل درخشان دیگری نیز دارد و آن موضع پاکستان در قبال تجاوز عربستان به یمن در سال ۲۰۱۵ بود که بهرغم فشارهای سیاسی و اقتصادی ریاض و آمریکا اما اسلامآباد با امتناع از مشارکت در ائتلاف سعودی علیه یمن، ظرفیت همکاری این کشور با محور مقاومت در بحرانهای منطقهای را به نمایش گذاشت.
نقش فرهنگی و اجتماعی رسانهها، نخبگان و مردم
مطمئنا یکی از مهم ترین وجوه حرکت در مسیر ایجاد روابط راهبردی میان دو کشور توجه به مسئله افکار عمومی و ارتباطات نزدیک اجتماعی و فرهنگی است که از شاخصههای دیپلماسی عمومی در سیاست خارجی است. همگرایی ملتها در کنار دولتها، پشتوانهای قدرتمند برای استمرار همکاریهاست. تجارب گذشته نیز نشان داده که پروژههایی که با حمایت مردمی از جمله حضور فعال رسانهها، نخبگان فکری و بخش خصوصی در پیگیری توافقات همراه بودند، شانس موفقیت بیشتری داشتهاند .در این حوزه علاوه بر نگاه همبستگی تاریخی ملت پاکستان به انقلاب اسلامی و علاقه و احترام خاص آن ها به امامین انقلاب، ظرفیتهای گسترده فرهنگی برای پیشبرد یک دیپلماسی عمومی موفق وجود دارد.