گزارشی از 17 سال تلاش برای بازگرداندن یک گونه منقرض شده به زیستگاهش در تربت جام
میزبانی دوباره از آهوی ایرانی
محمدرضا حقدادی
در سال ۱۳۸۷، پروژهای کمنظیر در حوزه حفاظت از حیاتوحش در شهرستان تربت جام آغاز شد؛ پروژهای با هدف احیای آهوی ایرانی. گونهای که در سال های میانی دهه 60 به دلایل مختلف در سطح شهرستان منقرض شده بود. ایجاد سایت تکثیر و پرورش آهو در حاشیه روستای چشمه گل، با وسعت 16.5 هکتار و زیرساختهای حفاظتی و پژوهشی، نقطه آغاز این مسیر دشوار اما امیدبخش بود. طی ۱۷ سال گذشته، با تلاش مستمر محیطبانان، همراهی جوامع محلی و حمایت نهادهای مسئول، جمعیت آهوی ایرانی در این منطقه بهتدریج افزایش یافت و در سال ۱۳۹۲ نخستین گروه از آهوها در زیستگاههای اطراف رهاسازی شدند. امروز، تربت جام نهتنها میزبان دوباره این گونه ارزشمند است، بلکه به الگویی موفق در احیای زیستبومهای دشتی تبدیل شده است.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام درباره احیای زیستگاه آهوی ایرانی گفت: در راستای سیاستهای سازمان حفاظت محیط زیست برای حفظ گونههای نادر و در معرض خطر و با توجه به سابقه حضور آهوی ایرانی در منطقه، پروژهای در سال ۱۳۸۷ با هدف احیای این گونه منقرضشده در شهرستان تربت جام آغاز شد. جواد دامن پاک افزود: به همین منظور سایت تکثیر و پرورش آهو در حاشیه روستای چشمهگل با وسعت 16.5 هکتار و یک پاسگاه محیطبانی احداث شد. اهداف این پروژه شامل معرفی مجدد آهو به زیستگاههای مستعد، افزایش تنوع زیستی، احیای زیستبومهای آسیبدیده، توسعه اکوتوریسم، آموزش و پژوهش در زمینه حفاظت از محیط زیست و ایجاد امنیت برای گونههای جانوری و گیاهی منطقه بود.
رهاسازی 27 رأس آهو
در دشت های اطراف
وی یادآور شد: در سالهای ابتدایی، 3 رأس آهو از گناباد و بجستان و سپس 8 رأس دیگر از پناهگاه شیراحمد سبزوار به این سایت منتقل شدند. با افزایش جمعیت، در سال ۱۳۹۲ تعداد ۲۷ رأس آهو در دو مرحله در دشتهای اطراف رهاسازی شد. این آهوها در سالهای بعد به زاد و ولد پرداختند و اکنون جمعیتی پایدار در شعاع ۴۰ کیلومتری اطراف سایت مشاهده میشود.
وی با اشاره به اهمیت اکولوژیک آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa) بیان کرد: آهو نقش مهمی در تعادل پوشش گیاهی، پراکنش بذر و حفظ سلامت اکوسیستمهای دشتی دارد. این گونه علفخوار با چرای گیاهان خاص، از انباشت گیاهان خشک جلوگیری و به جوانهزنی گیاهان جدید کمک میکند. رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام همچنین تصریح کرد: حضور پایدار آهو در یک زیستگاه نشاندهنده سلامت آن منطقه است، چرا که این گونه به آلودگی، تخریب زیستگاه و کاهش کیفیت آب و علوفه بسیار حساس است.
سایت چشمهگل؛
مقصدی برای گردشگری طبیعی
دامنپاک با اشاره به دستاوردهای پروژه، گفت: ساخت پاسگاه محیطبانی، جذب نیرو، گشتهای منظم، افزایش امنیت زیستگاه و رشد جمعیت آهو از مهمترین نتایج این پروژه بودهاست. همچنین، سایت چشمهگل به مقصدی برای گردشگری طبیعی و آموزش محیطزیستی تبدیل شده و سالانه بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر از آن بازدید میکنند. بازدیدهای دانشآموزی و دانشجویی نیز این سایت را به یک مرکز آموزشی فعال تبدیل کرده است. وی افزود: این ظرفیت مهم گردشگری طبیعی نیازمند تقویت زیرساختهاست. در جلسه کارگروه گردشگری شهرستان که با حضور معاون وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در تیر امسال برگزار شد، اعتبار ویژهای برای توسعه زیرساختهای گردشگری این سایت مصوب شد که تلاش برای جذب آن ادامه دارد.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام در ادامه اظهار کرد: احیای کامل یک گونه، فرایندی علمی، تدریجی و پیچیده است. طبق معیارهای اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، افزایش جمعیت، گسترش جغرافیایی، حذف تهدیدات و توانایی بقای مستقل از مداخلات انسانی از شروط اصلی احیاست. برای مثال، اگر جمعیت یک گونه از ۵۰ فرد به ۵۰۰۰ فرد در چندین استان برسد و محدوده زندگیاش ده برابر شود، میتوان آن را احیاشده دانست. اما تا زمانی که تهدیداتی مانند شکار غیرقانونی، تخریب زیستگاه و خشکسالی کنترل نشود، نمیتوان از احیای کامل سخن گفت.
مشارکت جوامع محلی، مهمترین عامل موفقیت این پروژه
دامنپاک وضعیت فعلی آهو در چشمه گل را «موفقیت حفاظتی در حال پیشرفت» دانست و گفت: این سایت مانند قلبی تپنده، جمعیت آهو را به زیستگاههای تخریبشده منطقه پمپاژ میکند. وی همچنین افزود: جمعیت آهو در سایت چشمه گل در حال افزایش است؛ اما هنوز برای اعلام «احیای کامل» راه درازی در پیش است. رئیس اداره حفاظت محیط زیست تربت جام در پایان، با قدردانی از مردم 5 روستای مجاور سایت، گفت: مشارکت جوامع محلی، مهمترین عامل موفقیت این پروژه بوده است.