گزارشی از یک ایستگاه تحقیقات کشاورزی که بانک ژن پسته مه ولات محسوب می شود
زادگاه پسته خندان «کویر»
حسین پوریوسف
در قطب تولید پسته خراسان رضوی، ایستگاه تحقیقاتی وجود دارد که مأمن تلاشهای علمی و نوآوریهای ارزشمند در حوزه باغداری و زراعت است. این مرکز نهتنها بزرگترین ایستگاه تحقیقاتی شرق ایران به شمار میرود، بلکه با ایجاد بانک ژن پسته مهولات توانسته پشتوانهای علمی برای آینده کشاورزی کشور فراهم آورد. جمعآوری و ثبت دهها ژنوتیپ پسته در این ایستگاه، زمینهساز معرفی ارقام جدیدی شده که یکی از مهمترین آنها رقم مقاوم به شوری «کویر» است؛ پستهای که ویژگی منحصر بهفردش خندان بودن تقریباً صددرصدی و پوکی کمتر از ده درصد است. این دستاورد حاصل سالها پژوهش بنیادی، فناورانه و کاربردی است؛ تحقیقاتی که از اصلاح ارقام تا بررسی اثر ترکیبات بر آفات محصولات را در بر میگیرد. ایستگاه تحقیقات مهولات علاوه بر پسته، پروژههای مهمی در زمینه زراعت محصولات مقاوم به شوری همچون جو و پنبه اجرا کرده و در حوزه آبیاری زیرسطحی نیز به نتایج خوبی دست یافته است.
رئیس ایستگاه تحقیقات پسته مهولات در گفتوگو با «خراسان رضوی» میگوید: در این مرکز علاوه بر تحقیقات فناورانه همچون اصلاح ارقام و تولید سمهای جدید، پژوهشهای کاربردی نیز انجام میشود که بررسی اثر ترکیبات مختلف بر آفات محصولات و مطالعه ویژگیهای ارقام گوناگون از آن جمله هستند.
ایجاد رقم خندان «کویر»
عبدالحمید شرافتی همچنین میافزاید: در این مرکز ژنوتیپهای مختلف پسته منطقه گردآوری و بهعنوان یک بانک ژن ثبت شده است؛ تاکنون ۲۰ رقم به ثبت رسیده و در مجموع حدود ۴۵ ژنوتیپ در اختیار داریم. وی با اشاره به شور شدن منابع آب زیرزمینی منطقه بیان می کند: برای رسیدن به یک رقم مقاوم به شوری، ۶ سال کار کردیم و در نهایت در سال ۱۴۰۱ موفق به ثبت رقم جدیدی به نام «کویر» شدیم که از ذخیره ژنتیکی بومی این منطقه میباشد. رقم «کویر»، میزان پوکی آن همیشه زیر ۱۰ درصد و قریب به 100 درصد آن خندان است.
رئیس ایستگاه تحقیقات پسته مهولات همچنین از تلاش برای ثبت و معرفی یک رقم جدید خبر داد و خاطرنشان کرد: به دلیل بارش تگرگ در سال گذشته و خسارت به محصول، روند ثبت به تعویق افتاد اما امسال اقدامات لازم انجام شده و این رقم هماکنون در مرحله بررسی و داوری برای اعلام نظر نهایی قرار دارد.
تحقیقات در حوزه های مختلف کشاورزی
شرافتی با اشاره به این که در این ایستگاه در سایر حوزه های کشاورزی نیز اقدامات تحقیقاتی انجام میشود، تصریح می کند: در سالهای ۸۸ و ۸۹ زمانی که در بحث آبیاری اراضی کشاورزی مشکل جدی وجود نداشت، پروژه ای را در زمینه آبیاری زیر سطحی شروع کردیم و بعد از ۱۰ سال کار روی این پروژه، نتایج بسیار رضایت بخش بود و ما این اطلاعات را برای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) فرستادیم که بسیار مورد توجه واقع شد به طوری که مقاله ای در این باره در مجله این سازمان جهانی به چاپ رسید.
وی درباره سابقه ایستگاه تحقیقات پسته مه ولات نیز میگوید: این مرکز در سال ۷۷ تاسیس و از سال ۸۰ فعالیت های خود را به طور جدی آغاز کرد و در این سال ها نیز دستاوردهای این مرکز از طریق برگزاری کلاسهای آموزشی در اختیار کشاورزان قرار گرفته است. رئیس ایستگاه تحقیقات پسته مه ولات در ادامه به یکی از مشکلات این ایستگاه اشاره می کند و می افزاید: در سال ۸۴ ایستگاه هواشناسی شهرستان مهولات در این مرکز نصب شد که نقش بسیار مؤثری در تحقیقات ما داشت. اما متأسفانه سال گذشته این ایستگاه جمعآوری و به داخل شهر فیضآباد منتقل شد و دیگر کارایی لازم برای پژوهشهای ما را ندارد.
مدیر جهاد کشاورزی مهولات نیز می گوید: ایستگاه تحقیقات پسته مهولات بهعنوان یکی از مراکز کلیدی پژوهشی در حوزه کشاورزی، بهویژه پسته در شرق ایران شناخته میشود و با توجه به جایگاه خراسان رضوی که رتبه دوم تولید پسته کشور را داراست، این ایستگاه نقش محوری در توسعه علمی، اقتصادی و صادراتی استان ایفا میکند. حسن باشی می افزاید:
در صورت تقویت حمایتهای مالی، زیرساختی و ارتباطی، مهولات توانایی تبدیل شدن به مرجع ملی در مدیریت کاشت محصولات و تحقیقات مرتبط با شوری را خواهد داشت. در خصوص جایگاه ملی و منطقهای این ایستگاه نیز باید گفت که در ایران تنها چهار ایستگاه تحقیقات پسته فعال وجود دارد که شامل مراکز مهولات، دامغان، یزد و قزوین هستند. در این میان، ایستگاه مهولات بهعنوان تنها مرکز پژوهشی شرق کشور، نقشی راهبردی در پیشبرد
فعالیت های علمی و پژوهشی این منطقه و استانهای شرقی ایفا میکند.