بازار ارز در آستانه کمبود مزمن

محمد حقگو

بازار ارز ایران دیگر در فاز «نوسان» نیست؛ برخی نشانه ها می گویند فاز «کمبود مزمن ارز» جدی تر شده است. این تفاوت کوچکِ واژگانی، معنایی بزرگ دارد: در بازار نوسان، سیاست می‌تواند قیمت را مهار کند؛ در بازار کمبود، قیمت با اضطرار تعیین می‌شود. اظهارات اخیر یک عضو کمیسیون اقتصادی مجلس که از کاهش شدید درآمدهای دولت و افت ذخایر ارزی بانک مرکزی خبر داده، در کنار گفته‌های یک کارشناس اقتصادی درباره قفل شدن درآمدهای نفتی و «اعتصاب ارزی» شرکت‌ها، تصویر نگران‌کننده‌ای از پشت‌صحنه بازار ارز ترسیم می‌کند؛ تصویری که نشان می‌دهد موتور عرضه عملاً خاموش شده است. در حالی‌که سمت واردات عملاً رها و آزاد گذاشته شده، سمت عرضه به‌واسطه قفل شدن ارزهای نفتی و توقف عرضه از سوی بخشی از شرکت‌ها، دچار اختلال جدی است. نتیجه این ناترازی به‌روشنی در تالار دوم معاملات دیده می‌شود؛ جایی که متوسط عرضه تنها حدود یک‌سوم تقاضاست. این نسبت، نه یک عدد عادی که نشانه ورود بازار به فاز کمبود مزمن است. در چنین شرایطی، حتی سیاست‌های انقباضی بودجه نیز نه‌تنها کمکی به ثبات نمی‌کنند، بلکه با تشدید فشار بر معیشت و افزایش نااطمینانی، تقاضای احتیاطی برای ارز را بالا می‌برند. حذف ارز ترجیحی، افزایش هزینه واردات و جهش تورم خوراکی‌ها، ریال را از «پول» به «ریسک» تبدیل کرده و هجوم به دارایی‌های امن را تشدید کرده است. وقتی بانک مرکزی ارز کافی برای مداخله پایدار ندارد و بخش خصوصی نیز به‌دلیل بی‌اعتمادی یا انتظار برای تغییرات مدیریتی، عرضه را به تعویق می‌اندازد، بازارساز عملاً از بازی خارج می‌شود. در این وضعیت، نرخ‌ها دیگر نتیجه سیاست نیستند؛ بازتاب اضطرارند. پیام روشن این تحولات آن است که اگر قفل درآمدهای ارزی باز نشود، اعتماد به چرخه عرضه بازنگردد و سمت تقاضا نیز به‌طور هوشمندانه مدیریت نشود، بازار ارز وارد دوره‌ای می‌شود که در آن دلار سقف ندارد؛ فقط ایستگاه دارد. دوره‌ای که هر شوک کوچک، می‌تواند جهشی بزرگ بسازد و هزینه آن، مستقیماً بر دوش معیشت مردم می‌نشیند.