با آغاز ترم جدید، تجمع دانشجویان شریف با ورود افراد ماسکزده از تحصن سکوت به شعارهای جهتدار کشیده شد
پشت پرده تشنج در«شریف»
همزمان با آغاز ترم جدید تحصیلی در برخی دانشگاههای کشور، تجمعهایی به مناسبت چهلم جانباختگان حوادث دیماه برگزار شد. این تجمعها که در ابتدا با فراخوانهایی برای تحصن سکوت و برگزاری برنامهای آرام شکل گرفت، در برخی نقاط به بروز شعارهای سیاسی و در مواردی به تنش میان گروههای دانشجویی انجامید.بر اساس گزارشهای میدانی، در بخشی از این تجمعها شعارهایی با مضامین سیاسی مرتبط با سلطنتطلبان که در شبکههای اجتماعی و رسانههای ضدانقلاب نیز تبلیغ میشود، سر داده شد. همزمان، گروهی دیگر از دانشجویان با شعارهایی در حمایت از انقلاب اسلامی به این فضا واکنش نشان دادند و تلاش کردند روایت متفاوتی از رخدادهای اخیر ارائه دهند.در دانشگاه صنعتی شریف، همزمانی دو تجمع با گرایشهای مختلف، به افزایش تنش در محوطه دانشگاه انجامید. بر پایه گزارشهای منتشرشده، در مقاطعی میان دو طیف درگیریهایی رخ داد و چند نفر از دانشجویان بر اثر پرتاب سنگ، بطری آب و استفاده از ابزار سرد دچار آسیب شدند. این رخداد موجب شد فضای دانشگاه از چارچوب تجمع نمادین و اعتراضی خارج شده و به صحنه مواجهه مستقیم دانشجویی تبدیل شود.در میانه این تنشها، یکی از دانشجویان حاضر در صحنه، روایتی از آنچه در دانشگاه صنعتی شریف رخ داد، ارائه میدهد. به گفته او، بخشی از دانشجویان که خود را «پای کار ایران» میدانستند، تلاش داشتند مراسم یادبود را در چارچوب عزاداری نگه دارند، اما به گفته این شاهد، گروهی از افراد با رفتارهای تند، پرتاب سنگ و استفاده از ابزار سرد، فضای مراسم را از مسیر اولیه خارج کردند. این دانشجو مدعی است که در جریان درگیریها، دستکم دو نفر از دانشجویان به دلیل آسیب از ناحیه سر به مراکز درمانی منتقل شدند. او معتقد است که تبدیل یک مناسبت سوگواری به صحنه خشونت، نهتنها به هدف اولیه مراسم لطمه زد، بلکه شکاف میان دانشجویان را عمیقتر کرددر دانشگاه تهران و برخی دیگر از مراکز آموزش عالی نیز تجمعهایی در مقیاس محدودتر گزارش شد که در آن ها دو روایت همزمان شکل گرفت. از یک سو، گروهی که مناسبت چهلم جانباختگان را محور اعتراض خود قرار داده بودند و از سوی دیگر، دانشجویانی که این تجمعها را متأثر از جریانهای سیاسی بروندانشگاهی میدانستند.
همچنین رئیس دانشگاه شریف در حاشیه این تجمع گفت:دشمن میخواهد دانشگاه مجازی شود اما ما نمیگذاریم.
مجموع این رخدادها نشان میدهد که فضای دانشگاهها، بهعنوان یکی از حساسترین میدانهای اجتماعی کشور، در وضعیت دوگانگی قرار دارد. وضعیتی که در آن مناسبتهای انسانی و آیینی، بهسرعت به میدان منازعه سیاسی تبدیل میشود.
دانشگاه را دریابید
آنچه امروز در دانشگاهها میبینیم نه صرفاً تجمع اعتراضی است و نه صرفاً تحرک سازمانیافته سیاسی ، بلکه برآیند همزمان سه متغیر است:
اول انباشت عاطفی حلنشده پس از رخدادهای خشونتآمیز و تصاویر دردناکی که از حوادث دی ماه منتشر شد، دوم ضعیف شدن و از کار افتادن مسیرهای رسمی گفتوگو میان دانشجویان و حاکمیت و سوم شبکههای اجتماعی اثر پررنگی بر ذهن جامعه، بهخصوص دانشجویان گذاشتهاند و جنگ روایتها هر رخداد میدانی را فوراً به ابزار عملیات روانی تبدیل میکند. بر این اساس، مدیریت این فضا با ابزارهای صرفاً امنیتی نهتنها مسئله را حل نمیکند، بلکه به بازتولید چرخه رادیکالیزاسیون میانجامد. راهبرد عقلانی برای کاهش التهاب دانشگاهها، نیازمند یک بسته چندلایه است:
یک- بازگشایی کانالهای گفتوگوی معتبر درون دانشگاه
بهتر است بهجای تکیه بر سازوکارهای رسمیای که دیگر اعتماد کافی ندارند، میدان گفتوگو به استادان معتبر، هیئتهای علمی مورد اعتماد طیفهای مختلف و نهادهای مستقل دانشگاهی سپرده شود. گفتوگوی واقعی و سازمانیافته میتواند بخشی از خشم و رفتارهای تند را به بحث منطقی و شنیدن متقابل تبدیل کند. البته ایده گفتوگوی آزاد در دانشگاهها سالها قبل از سوی رهبر انقلاب در قالب «کرسیهای آزاداندیشی» مطرح شد، اما در عمل، این طرح اغلب به شکل نمایشی و شعاری اجرا شد. نتیجه این برخورد صوری با گفتوگو این است که امروز بسیاری از دانشجویان احساس میکنند راهی برای شنیدهشدن در فضای رسمی ندارند و صحنه به سمت تقابل و التهاب کشیده شده است.
دو- تفکیک میان سوگ اجتماعی و کنش سیاسی سازمانیافته
خود دانشگاه باید به دانشجویانی که میخواهند فضای سوگ جمعی و یادبود برگزار کنند کمک کند تا این مراسمها بهصورت رسمی، امن و محترمانه برگزار شود؛ نه این که از ابتدا با نگاه امنیتی با آن برخورد شود. به رسمیت شناختن حق سوگواری و همدلی اجتماعی، حتی برای منتقدان، میتواند جلوی انباشتهشدن خشم و رادیکالشدن فضا را بگیرد.
در عین حال، دانشجویان نیز باید در جریان باشند که تبدیل کردن مراسمهای سوگ جمعی به میدان شعارهای تند و تقابل سیاسی، عملاً فضای همدلی را از بین میبرد و آن را از یک مناسبت انسانی به یک اقدام سیاسی سازمانیافته تبدیل میکند؛ تغییری که نهتنها کارکرد سوگ را تخریب میکند، بلکه زمینه تنش و برخورد را هم فراهم میسازد.
سه - مهار روایتهای تحریکآمیز در رسانه رسمی
وقتی رسانههای رسمی با لحن تحقیرآمیز، کلیگویی یا برچسبزنی با بدنه دانشجویی حرف میزنند، ناخواسته به تقویت روایتهای رادیکال کمک میکنند. روایت رسمی باید واقعیت پیچیده میدان را منعکس کند؛ یعنی بین دانشجوی معترض، دانشجوی فریبخورده، عناصر سازمانیافته و افراد خشونتطلب تفاوت قائل شود، نه این که همه را با یک برچسب یکسان معرفی کند.
چهار- مداخله پیشگیرانه در نقطه خشونت میدانی
خط قرمز سیاست عمومی در دانشگاه باید خشونت فیزیکی باشد؛ فارغ از این که عامل آن به کدام طیف سیاسی تعلق دارد. اگر با هر نوع حمله فیزیکی یا استفاده از سلاح سرد برخوردی شفاف، عادلانه و بدون تبعیض صورت بگیرد، پیام روشنی به همه طرفها داده میشود: دانشگاه جای تسویهحساب خیابانی نیست.
دانشگاهها امروز بیشتر از آن که یک مسئله امنیتی باشند، یک مسئله ارتباطی و مدیریتیاند. بحران اصلی فقط در تجمعهای خیابانی دانشگاه نیست؛ ریشه آن در شکاف اعتماد، از کار افتادن گفتوگو و غلبه جنگ روایتهاست. اگر این سه گره باز نشود، هر مناسبت تقویمی میتواند دوباره به جرقه یک التهاب تازه تبدیل شود. اما اگر دانشگاه به میدان گفتوگوی واقعی برگردد، بخش مهمی از تنشهای اجتماعی بهجای درگیری میدانی، در قالب بحث و استدلال تخلیه میشود.