خواجه نصیر؛ نگاهبان زبان فارسی
علیرضا حیدری
تقریباً از قرن ششم، زبان عربی نفوذ خود را گسترش داد و آثار ادبی و غیرادبی فراوانی یا به این زبان نوشته شد یا در برخی آثار فارسی تعداد واژههای عربی بر واژههای فارسی چیره شد. بااینحال با بررسی تاریخ ادبیات درمییابیم که نویسندگان و بهویژه شاعران فارسیزبان در پاسداری از زبان فارسی کم نگذاشتند. اینان کوشیدند در روزگاری که هم زبان عربی، زبان علم بود و هم فضلفروشی به دامن زدن کاربست بیشتر واژهها و دستور زبان عربی تأثیر گذاشته بود، زبان فارسی را نگاهبانی کنند. یکی از این ستارههای پرفروغ که پرتو نورانی آن از سدۀ هفتم هجری تاکنون امتداد داشته، دانشمند بزرگ و وارسته خواجه نصیرالدین توسی است که از اندیشوران نامدار و تأثیرگذار در رشتههای گوناگون علمی، اجتماعی، سیاسی و ادبی است و آوازهای عالمگیر دارد.
در کنار شخصیت بینظیر علمی ایشان که به همین دلیل پنجم اسفند یادروز او، روز مهندس نامگذاری شده است، وی از شخصیتهای نامی ادبی نیز هست و خواجۀ توس دلبستگی فراوان به زبان و ادبیات فارسی داشته و در واقع زبان فارسی، زبان دل اوست.خواجه نصیر بسیاری از کتابهای معتبر عصر خود را که به متن عربی نوشته شده بودند، به فارسی برگرداند و اسم آن را تحریر گذاشت: یعنی بازنویسی. او با همین شیوه کتابهای علمی در حوزۀ ریاضی مانند کتابهای اقلیدس و در حوزههای مختلف دیگر چون جهانشناسی، فلسفه و منطق را به زبان فارسی تحریر کرد. منطق شفای ابنسینا که عربی بود یکی از این آثار است. قدر این تلاش خواجه نصیرالدین توسی را باید دانست، چون با فارسی کردن این علوم توانست ظرفیت زبان فارسی را برای بیان مطالب علمی بیشتر کند.كتاب «اساس الاقتباس» خواجه كتابی است به زبان فارسی كه در علم منطق است و از آثار پایه و مادر در این دانش به شمار میرود. «اخلاق ناصری» او هم از مهمترین کتابهای اخلاقی فارسی است. خواجه نصیرالدین توسی این کتاب را در سال 633 ق. نوشت، اما بعدها اندکی بازنگری کرد.