7 مستند برای شناخت آقای شهید
مصطفی قاسمیان
اگرکسی بخواهد شهید آیتا... خامنهای را نه ازخلال سخنرانیها وکتابها، بلکه از دریچه سینمای مستند بشناسد، به خصوص با تلاش مستندسازان ودستگاههای فرهنگی،امروزمجموعهای ازآثاردراختیار داردکه هرکدام بخشی ازشخصیت، اندیشه و زندگی رهبر انقلاب اسلامی را روایت میکنند.برخی ازاین آثار، به زندگی سیاسی آقا پرداختهاند، بعضی بردغدغههای فرهنگی ایشان تمرکزکردهاند وبرخی نیزتصویری کمتردیدهشده ازرهبری شهید ارائه میکنند. پیشنهاد خراسان، این7فیلم وسریال مستنداست.
دغدغه زبان فارسی در«امین فارسی»
«امین فارسی» مستندی30دقیقهای به کارگردانی علی قرائتی کوپایی است که سال 1400درسازمان هنری رسانهای اوج تولید شده است. نام فیلم از«امین» تخلص شعری شهید آیتا... خامنهای گرفته شده و برخلاف بسیاری ازآثار،به جای تمرکزبرزندگی سیاسی، سراغ یکی ازمهمترین دغدغههای فرهنگی ایشان یعنی زبان فارسی رفته است. این مستند نشان میدهد مسئله زبان فارسی ازدیدگاه رهبرشهید انقلاب صرفاً یک موضوع ادبی نیست، بلکه با نگاه ایشان، بخشی ازهویت واستقلال فرهنگی کشور به شمار میرود.«امین فارسی»روایتی نسبتاً کوتاه ونقطهزن ازیک دغدغه فرهنگی جدی ایشان است که کمتردرباره آن سخن گفته شده است. دراین فیلم چهرههایی چون فاضل نظری و محمدرضا سنگری به توضیح درباره این بعد شخصیتی آقا پرداختهاند.
روایت لبنانی ازآقا
اگرمخاطب به دنبال روایتی جامع اززندگی رهبرشهید باشد، مجموعه8قسمتی «خامنئی» (با همین نوشتار) یکی ازکاملترین گزینههاست. این مجموعه که سال 2020 میلادی(1399خورشیدی) توسط شبکه تلویزیونی المنارنزدیک به حزبا... لبنان تولید شد، مجموعاً نزدیک به9ساعت زمان دارد و زندگی آیتا... خامنهای را ازتولد تا آغازرهبری روایت میکندکه50 سال نخست زندگی ایشان را دربرمیگیرد. ویژگی مهم این اثر، نگاه توأمان گزارشی وتحلیلی سازندگان آن است. مستند اگرچه ازگفتوگو با شخصیتهای شناختهشده ایرانی بهره میبرد، اما تلاش کرده صرفاً به ثبت خاطرات اکتفا نکند و همزمان تحلیلی ازتحولات سیاسی واجتماعی زندگی ایشان ارائه دهد. همین جامعیت باعث شده «خامنئی» به یک منبع قابل توجه تصویری درباره زندگی رهبرشهید تبدیل شود.
آقا چطوررهبرشد؟
برای شناخت یکی ازحساسترین مقاطع تاریخ جمهوری اسلامی، مستند سریالی «روایت رهبری» جایگاه ویژهای دارد. این مجموعه3قسمتی به کارگردانی مهدی نقویان، پس ازانتشاربخشهایی ازفیلم جلسه انتخاب رهبری توسط یک روزنامهنگارمعاند در خارج ازکشورساخته شد و اسفند1397روی آنتن رفت. مهمترین امتیازمستند«روایت رهبری» استفاده ازتصاویرآرشیوی منتشرنشده و اسناد دو اجلاسیه فوقالعاده مجلس خبرگان درخرداد و مرداد1368 است؛ تصاویری که برای نخستین باردراختیارافکار عمومی قرارگرفت. البته مستند تنها به روایت جلسه انتخاب رهبرمحدود نمیشود و زمینههای آن، ازاستعفای آیتا... منتظری تا مباحث پیرامون ولایت فقیه و بازنگری قانون اساسی را نیز بررسی میکند. «روایت رهبری» بیش ازهرچیز، یک مستند تاریخی است که مخاطب را به متن یکی از مهمترین تصمیمهای تاریخ معاصر ایران میبرد.
ساده و صمیمی با رهبر
درنقطه مقابل این فضای تاریخی، مجموعه «غیررسمی» قرارمیگیردکه تصویری متفاوت ازرهبر انقلاب ارائه میدهد. این مجموعه به کارگردانی سیدمحمدعلی صدرینیا، در7 قسمت و درفاصله سالهای 1399 تا سالهای اخیر، توسط دفترحفظ و نشرآثار حضرت آیتا... خامنهای تولید شده است. محورمستند، جلسات پنج شنبهشب رهبر انقلاب با فعالان فرهنگی، هنری، علمی و اجتماعی است؛ جلساتی صمیمی که درآن شرکتکنندگان آزادانه دیدگاهها، انتقادها و دغدغههای خود را مطرح میکردند. نقطه قوت «غیررسمی» همین فضای بیواسطه و گفتوگوهای خودمانی محسوب میشود که باعث شده تصویری کمتردیدهشده وصمیمیترازرهبرشهید به نمایش بگذارد و برای بسیاری ازمخاطبان، متفاوتترین روایت این پرونده باشد.
قرآندوستی آقا به روایت «ضیاءالدین»
بعد معنوی و قرآنی شخصیت آیتا... خامنهای درمستند«ضیاءالدین» روایت شده است. این اثر63 دقیقهای به کارگردانی محمدرضا دهستانی ومحصول سال1401 خانه مستند انقلاب اسلامی، نقش قرآن درشکلگیری شخصیت ایشان را ازدوران کودکی تا پیروزی انقلاب دنبال میکند. مستند«ضیاءالدین» ازانس ایشان با قرآن درکودکی آغازمیشود، سپس به آشنایی با تلاوتهای مصطفی اسماعیل قاری بزرگ جهان اسلام میپردازد که باعث شد به قول خود ایشان، سایرقاریان ازچشمشان بیفتند! این فیلم درادامه، جلسات تفسیر قرآن درمسجد امام حسن(ع) و مسجد هدایت مشهد و نقش این جلسات در مبارزه با رژیم پهلوی را روایت میکند. استفاده گسترده ازبازسازیهای نمایشی نیز باعث شده «ضیاءالدین» از نظر بصری، حرفهایتر از برخی دیگر ازآثار این حوزه به نظر برسد.
ماجرای ترور نافرجام رهبری
یکی ازمهمترین رخدادهای زندگی رهبرشهید، سوءقصد ششم تیر1360 است؛ واقعهای که مستند «یک روز به خصوص» به کارگردانی میکاییل دیانی به آن میپردازد. این مستند28دقیقهای که سال 1397 دربسیج صداوسیما تولید شد، با وجود امکانات محدود، روایتی منسجم و دقیق ازحادثه ارائه میدهد. گفتوگو با شاهدان عینی، از جمله محافظان و اعضای بسیج مسجد ابوذر، درکنار بازسازی صحنهها، باعث شده مخاطب تقریباً همه ابعاد این ترورنافرجام را دنبال کند. تصاویرکمتردیدهشده از دوران بستری شدن آیتا... خامنهای نیز ازدیگر امتیازات «یک روز به خصوص» است. نکته مهم آن که کوتاهی زمان فیلم مانع ازآن نشده که روایت، کامل و پاسخگوی پرسشهای مخاطب باشد. این ماجرا درمستندی13دقیقهای با عنوان «حافظ هفت» نیز روایت شده است.
نقش آقا درشروع خودکفایی دفاعی ارتش
آخرین پیشنهاد این پرونده، اثرمهم و نسبتاً مهجوری با عنوان «تغییر مأموریت» است؛ مستندی 55 دقیقهای به کارگردانی سجاد ریاحی که سال 1401 توسط دفترحفظ و نشرآثارحضرت آیتا... خامنهای تولید شد، اما دراین سالها نمایشهای زیادی نداشته است. موضوع اصلی فیلم، شکلگیری جهاد خودکفایی ارتش درسالهای نخست انقلاب و جنگ تحمیلی است، اما نقش رهبرشهید دراین روایت، هرچند پرحجم نیست، ولی تأثیری تعیینکننده دارد. مستند «تغییر مأموریت» نشان میدهد چگونه اهمیت قدرت دفاعی برای ایشان، مانع بازگرداندن جنگندههای اف-14 به آمریکا شد و درادامه نگاه ایشان به توان داخلی، زمینه را برای خودکفایی درتعمیر و ارتقای تجهیزات نظامی فراهم کرد. به خلاف سایر مستندهای این پرونده، «تغییرمأموریت» بیش ازآن که درباره یک شخصیت باشد، درباره یک نوع نگاه مدیریتی و اعتماد به ظرفیتهای داخلی است که درسالهای بعد نیزبه یکی ازمحورهای ثابت اندیشه آیتا... خامنهای تبدیل شد و اکنون ثمره آن را در دفاع موشکی ایران میبینیم.