هنر انتقاد کردن
زهرا فولادی | کارشناسی ارشد روان شناسی عمومی
انتقاد کردن بخش جداییناپذیر روابط انسانی است. همه ما در زندگی روزمره، چه در محیط خانواده و چه در محل کار یا میان دوستان، گاهی لازم میبینیم رفتار یا عملکرد فردی را مورد نقد قرار دهیم. اما آنچه اهمیت دارد، شیوه بیان این انتقاد است. یک انتقاد درست میتواند باعث اصلاح رفتار، افزایش صمیمیت و رشد فردی شود، در حالیکه همان انتقاد اگر با سرزنش، تحقیر یا عصبانیت همراه باشد، نتیجهای جز دلخوری و فاصله گرفتن افراد از یکدیگر نخواهد داشت. بنابراین، انتقاد کردن هم مثل هر مهارت دیگری نیازمند یادگیری و تمرین است. در مطلب امروز روشهای صحیح انتقاد کردن را مرور میکنیم:
انتقادی که مؤثر واقع میشود
1 زمان و مکان مناسبی را برای انتقاد انتخاب کنید
یکی از مهمترین اصول یک انتقاد مؤثر، انتخاب زمان و مکان مناسب است. اگر فرد مقابل خسته، عصبانی، نگران یا درگیر مسئلهای باشد، احتمال اینکه حرف ما را با آرامش بشنود بسیار کم است. همچنین انتقاد کردن در حضور دیگران معمولا باعث احساس شرمندگی و کاهش عزتنفس فرد میشود و او را در موضع دفاع قرار میدهد. بهتر است زمانی را انتخاب کنیم که هر دو نفر فرصت کافی برای صحبت داشته باشند و فضای گفتوگو آرام و بدون تنش باشد. علاوه بر زمان و مکان، لحن و تن صدای ما نیز اهمیت زیادی دارد. حتی اگر حرف درستی بزنیم، اما آن را با صدای بلند، تند یا همراه با عصبانیت بیان کنیم، احتمال دارد نتیجه کاملا برعکس شود. استفاده از لحنی آرام، محترمانه و دوستانه باعث میشود طرف مقابل احساس امنیت بیشتری کند و با ذهنی بازتر به صحبتهای ما گوش دهد. شیوه بیان انتقاد از خودِ انتقاد مهمتر است!
2 رفتار را نقد کنید، نه شخصیت را
یکی از اشتباهات رایج این است که هنگام انتقاد، شخصیت افراد را زیر سوال میبریم. برای مثال، گفتن «تو آدم بیمسئولیتی هستی» با گفتن «این کار مسئولانه نبود» تفاوت زیادی دارد. در حالت اول، فرد احساس میکند ارزش و شخصیت او مورد حمله قرار گرفته است، اما در حالت دوم تنها درباره یک رفتار مشخص صحبت میشود. رفتارها قابل تغییر هستند، اما برچسب زدن به شخصیت افراد معمولا باعث مقاومت، ناراحتی و حتی کاهش اعتمادبهنفس میشود. بنابراین بهتر است به جای قضاوت درباره افراد، روی همان رفتار یا اتفاقی که باعث ناراحتی شده تمرکز کنیم.
3 انتقاد را تا حد امکان حضوری بیان کنید
بسیاری از افراد ترجیح میدهند ناراحتی یا انتقاد خود را از طریق پیامک یا شبکههای اجتماعی بیان کنند، اما این روش همیشه انتخاب مناسبی نیست. در پیامهای متنی، لحن صدا، حالت چهره و زبان بدن وجود ندارد و همین مسئله میتواند باعث سوءبرداشت شود. گفتوگوی حضوری این فرصت را فراهم میکند که طرفین احساسات و منظور واقعی خود را بهتر منتقل کنند. همچنین اگر ابهامی ایجاد شود، همان لحظه قابل برطرف شدن است. وقتی فرد مقابل آرامش، احترام و صداقت را در چهره و لحن ما ببیند، احتمال پذیرش انتقاد بیشتر خواهد شد. اگر امکان دیدار حضوری وجود نداشت، تماس تلفنی معمولا گزینه مناسبتری نسبت به پیام نوشتاری است.
4 راهحل نیز ارائه دهید
هدف از انتقاد، تنها بیان مشکل نیست، بلکه کمک به یافتن راهحل است. پس از مطرح کردن مسئله، بهتر است پیشنهادهای عملی و قابل اجرا ارائه دهید و در صورت امکان از فرد بخواهید نظر خود را نیز بیان کند. مشارکت در پیدا کردن راهحل، احساس همکاری و مسئولیتپذیری را افزایش میدهد. انتقادی که همراه با پیشنهاد باشد، امیدبخشتر و سازندهتر است و فرد احساس میکند برای پیشرفت او ارزش قائل هستید .
5 سرزنش نکنید، احساس خود را بیان کنید
به جای استفاده از جملاتی مانند «تو همیشه این کار را میکنی» یا «هیچوقت به حرف من گوش نمیدهی»، بهتر است احساس خود را بیان کنیم. برای مثال میتوان گفت: «وقتی این اتفاق افتاد، ناراحت شدم» یا «احساس کردم نظر من نادیده گرفته شد.» این نوع بیان، حالت اتهام و سرزنش را کاهش میدهد و گفتوگو را به سمت حل مسئله هدایت میکند. بیان احساسات شخصی، فضای امنتری برای صحبت ایجاد میکند و احتمال همکاری طرف مقابل را افزایش میدهد.
6 نقاط قوت را هم یادآوری کنید
هیچ فردی دوست ندارد فقط اشتباهاتش دیده شود. یادآوری تواناییها و ویژگیهای مثبت، باعث حفظ عزت نفس و افزایش انگیزه برای تغییر میشود. اگر فرد احساس کند که شما خوبیهای او را هم میبینید، انتقاد را از روی دلسوزی و خیرخواهی تلقی خواهد کرد، نه از روی دشمنی. قدردانی از تلاشهای او و تشویق پیشرفتهای کوچک، احتمال اصلاح رفتار را بیشتر میکند.
انتقادی که مؤثر واقع میشود
1 زمان و مکان مناسبی را برای انتقاد انتخاب کنید
یکی از مهمترین اصول یک انتقاد مؤثر، انتخاب زمان و مکان مناسب است. اگر فرد مقابل خسته، عصبانی، نگران یا درگیر مسئلهای باشد، احتمال اینکه حرف ما را با آرامش بشنود بسیار کم است. همچنین انتقاد کردن در حضور دیگران معمولا باعث احساس شرمندگی و کاهش عزتنفس فرد میشود و او را در موضع دفاع قرار میدهد. بهتر است زمانی را انتخاب کنیم که هر دو نفر فرصت کافی برای صحبت داشته باشند و فضای گفتوگو آرام و بدون تنش باشد. علاوه بر زمان و مکان، لحن و تن صدای ما نیز اهمیت زیادی دارد. حتی اگر حرف درستی بزنیم، اما آن را با صدای بلند، تند یا همراه با عصبانیت بیان کنیم، احتمال دارد نتیجه کاملا برعکس شود. استفاده از لحنی آرام، محترمانه و دوستانه باعث میشود طرف مقابل احساس امنیت بیشتری کند و با ذهنی بازتر به صحبتهای ما گوش دهد. شیوه بیان انتقاد از خودِ انتقاد مهمتر است!
2 رفتار را نقد کنید، نه شخصیت را
یکی از اشتباهات رایج این است که هنگام انتقاد، شخصیت افراد را زیر سوال میبریم. برای مثال، گفتن «تو آدم بیمسئولیتی هستی» با گفتن «این کار مسئولانه نبود» تفاوت زیادی دارد. در حالت اول، فرد احساس میکند ارزش و شخصیت او مورد حمله قرار گرفته است، اما در حالت دوم تنها درباره یک رفتار مشخص صحبت میشود. رفتارها قابل تغییر هستند، اما برچسب زدن به شخصیت افراد معمولا باعث مقاومت، ناراحتی و حتی کاهش اعتمادبهنفس میشود. بنابراین بهتر است به جای قضاوت درباره افراد، روی همان رفتار یا اتفاقی که باعث ناراحتی شده تمرکز کنیم.
3 انتقاد را تا حد امکان حضوری بیان کنید
بسیاری از افراد ترجیح میدهند ناراحتی یا انتقاد خود را از طریق پیامک یا شبکههای اجتماعی بیان کنند، اما این روش همیشه انتخاب مناسبی نیست. در پیامهای متنی، لحن صدا، حالت چهره و زبان بدن وجود ندارد و همین مسئله میتواند باعث سوءبرداشت شود. گفتوگوی حضوری این فرصت را فراهم میکند که طرفین احساسات و منظور واقعی خود را بهتر منتقل کنند. همچنین اگر ابهامی ایجاد شود، همان لحظه قابل برطرف شدن است. وقتی فرد مقابل آرامش، احترام و صداقت را در چهره و لحن ما ببیند، احتمال پذیرش انتقاد بیشتر خواهد شد. اگر امکان دیدار حضوری وجود نداشت، تماس تلفنی معمولا گزینه مناسبتری نسبت به پیام نوشتاری است.
4 راهحل نیز ارائه دهید
هدف از انتقاد، تنها بیان مشکل نیست، بلکه کمک به یافتن راهحل است. پس از مطرح کردن مسئله، بهتر است پیشنهادهای عملی و قابل اجرا ارائه دهید و در صورت امکان از فرد بخواهید نظر خود را نیز بیان کند. مشارکت در پیدا کردن راهحل، احساس همکاری و مسئولیتپذیری را افزایش میدهد. انتقادی که همراه با پیشنهاد باشد، امیدبخشتر و سازندهتر است و فرد احساس میکند برای پیشرفت او ارزش قائل هستید .
5 سرزنش نکنید، احساس خود را بیان کنید
به جای استفاده از جملاتی مانند «تو همیشه این کار را میکنی» یا «هیچوقت به حرف من گوش نمیدهی»، بهتر است احساس خود را بیان کنیم. برای مثال میتوان گفت: «وقتی این اتفاق افتاد، ناراحت شدم» یا «احساس کردم نظر من نادیده گرفته شد.» این نوع بیان، حالت اتهام و سرزنش را کاهش میدهد و گفتوگو را به سمت حل مسئله هدایت میکند. بیان احساسات شخصی، فضای امنتری برای صحبت ایجاد میکند و احتمال همکاری طرف مقابل را افزایش میدهد.
6 نقاط قوت را هم یادآوری کنید
هیچ فردی دوست ندارد فقط اشتباهاتش دیده شود. یادآوری تواناییها و ویژگیهای مثبت، باعث حفظ عزت نفس و افزایش انگیزه برای تغییر میشود. اگر فرد احساس کند که شما خوبیهای او را هم میبینید، انتقاد را از روی دلسوزی و خیرخواهی تلقی خواهد کرد، نه از روی دشمنی. قدردانی از تلاشهای او و تشویق پیشرفتهای کوچک، احتمال اصلاح رفتار را بیشتر میکند.