جهان عرب درباره سیاست خارجی ایران چه نظری دارد؟
هم حامی، هم نگران از ایران!
حسن نیا
بر اساس جدیدترین دادههای موج نهم پروژه بارومتر عربی که در سال ۲۰۲۵ جمعآوری شده، افکار عمومی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا دستخوش تحولات اساسی شده است. این نظرسنجی که در چندین کشور عربی انجام شده، نشان میدهد که حمایت از سیاست خارجی ایران در برخی کشورها به طور قابل توجهی افزایش یافته است. به عنوان مثال، حمایت از سیاست خارجی رهبر ایران در فلسطین و عراق ۲۰ درصد افزایش یافته که این رقم برای دوره پس از ۲۰۲۵ ثبت شده است. این افزایش همزمان با جنگ غزه و با وجود نگرانیهای گسترده از برنامه هستهای ایران رخ داده است که نشان از پیچیدگی نگرشها دارد. یکی از جالبترین یافتهها، افزایش محبوبیت ایران در کشورهای اکثریت سنینشین مانند موریتانی، تونس، فلسطین و مراکش است. بر اساس این نظرسنجی، دلیل اصلی این محبوبیت، حمایت آشکار ایران از آرمان فلسطین در جریان جنگ غزه بوده است. با این حال، این تغییرات یکنواخت نبوده و در کشورهایی مانند لبنان و اردن افزایش قابل توجهی مشاهده نشده است.
این موضوع نشان میدهد که گزاره فلسطینیتباری اردنیها تأثیر چندانی در افزایش حمایت از ایران نداشته است.در خصوص اردن، آمار دقیقتری وجود دارد که نشان میدهد ۵۲ درصد از اردنیها نفوذ سیاسی ایران در منطقه را یک تهدید جدی برای امنیت ملی خود میدانند.
در نظرسنجی دیگری از اردنیها پرسیده شد که در صورت درگیری بین ایران و اسرائیل، از کدام طرف حمایت میکنند که ۵۷.۷ درصد از مردم گفتند که از هیچکدام حمایت نمیکنند و تنها ۳۵.۶ درصد تمایل به حمایت از ایران داشتند. این موضوع نشان میدهد که احساسات ضداسرائیلی در اردن قوی است، اما این به معنای پذیرش نقش منطقهای ایران نیست. نگرانیها درباره تهدیدات ایران همچنان در سطح بالایی باقی مانده است. در ۵ کشور از ۷ کشور بررسیشده، حداقل ۶۰ درصد از پاسخدهندگان نفوذ سیاسی ایران در منطقه را یک «تهدید حیاتی» دانستند و در ۲ کشور باقیمانده، ۴۰ درصد این نظر را داشتند. در مورد برنامه هستهای ایران نیز در همه ۷ کشور اکثریت آن را یک «تهدید حیاتی» دانستند که بالاترین میزان در سوریه با ۸۵ درصد، مصر با ۷۵ درصد و اردن با ۷۳ درصد ثبت شده است.
در مقابل، نگرش به اسرائیل و اشغال فلسطین نشان میدهد که در ۶ کشور از ۷ کشور، حداقل ۸۰ درصد از پاسخدهندگان گفتند که «اشغال سرزمینهای فلسطینی توسط اسرائیل» یک تهدید حیاتی است که تنها استثنا مراکش با ۶۳ درصد بوده است. از شهروندان این ۶ کشور پرسیده شد که ایران تا چه حد متعهد به دفاع از حقوق فلسطین است؟ که نتایج جالبی به همراه داشت: لبنان با ۷۷ درصد، عراق و تونس هر کدام با ۶۲ درصد، مصر با ۵۲ درصد و فلسطین با ۵۱ درصد در صدر قرار دارند. در مقابل، اردن با ۳۸ درصد، مراکش با ۱۸ درصد و سوریه با ۳۲ درصد کمتر از اکثریت بودهاند.
این تناقض نشاندهنده آن است که مردم منطقه بین «ایران به عنوان یک تهدید بالقوه» و «مسئله غزه به عنوان یک بیعدالتی برتر» تمایز قائل میشوند.درمجموع، سه دلیل اصلی برای این تغییرات قابل شناسایی است:
اول، همبستگی با فلسطین که افزایش حمایت از ایران را عمدتاً به دلیل حمایت آشکار تهران از آرمان فلسطین در جریان جنگ غزه توجیه میکند و مردم منطقه سیاستهای اسرائیل را به عنوان لنز اصلی برای قضاوت درباره قدرتهای منطقهای درنظر میگیرند.
دوم، فراتر از مذهب، این تغییرات که محدود به کشورهای شیعه نیست و در جوامع اکثریت سنی نیز رخ داده است، نشان میدهد که قضاوتها درباره سیاستها در قبال غزه بر هویت مذهبی غلبه کرده است.
سوم، تضاد در نگرشها که بهرغم افزایش حمایت از سیاست خارجی، نگرانی عمیق درباره برنامه هستهای و نفوذ منطقهای ایران همچنان پابرجاست و نشان میدهد که مردم بین ایران به عنوان تهدید بالقوه و مسئله غزه به عنوان یک بیعدالتی برتر تمایز قائل میشوند. این یافتهها میتواند پیامدهای مهمی برای سیاستگذاری منطقهای و تحلیل روابط بینالملل در خاورمیانه داشته باشد.