کنکور؛ اختاپوس تحول آموزشی
صادق غفوریان
سال تحصیلی که گذشت، شاید از سخت ترین سال های درس و مدرسه و آموزش بود؛ دو جنگ، ناآرامی های دی ماه و ناترازی انرژی همه دست به دست هم داد تا حتی کنکوری ها هم شرایط پیچیده و دشواری را تجربه کنند. جدا از آن چه در این سال تحصیلی لمس کردیم، همه می دانیم که کیفیت آموزش به طور کلی به ویژه در مدارس دولتی با وضعیت مطلوب فاصله ای جدی دارد و تا آموزش و مدرسه نتواند سهم خود را از ثروت بگیرد، احتمالا سرنوشت همین خواهد بود. در این میان، سویه بخشی از سوالات و ابهام ها درخصوص کیفیت آموزشی به دوره متوسطه بر می گردد که معدل های 10تا 12، به عنوان بخشی از ویترین آموزشی قلمداد می شود، اگرچه مصطفی آذرکیش، معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش معتقد است، نمی توان به طور قطع گفت، این معدل ها یعنی آموزش کم کیفیت یا بی کیفیت است.ما در یک گفت وگوی مشروح با سید مصطفی آذرکیش که از مدیران باحوصله و خوش اخلاق وزارتخانه است، کیفیت آموزشی را بررسی کردیم. او کنکور و مدرک گرایی را از موانع مهم تحول آموزشی می داند.
در یک نگاه کلی، وضعیت آموزش در نظام آموزش و پرورش کشور را چگونه ارزیابی می کنید
وقتی درباره نظام تعلیم و تربیت صحبت میکنیم، نمیتوان صرفاً درباره یک مقطع خاص اعلام نظر کرد؛ باید یک فرایند را در نظر گرفت و بر اساس آن قضاوت و ارزیابی انجام داد. ما ارزیابیهای مقطعی برای اهداف کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت داریم. آموزشوپرورش همانطور که در سند تحول بنیادین آمده، نهادی فرهنگی و اجتماعی است و سند تحول نیز آن را «تعالیجویانه، یکپارچه و مستمر» توصیف کرده و بر همکاری ارکان مؤثر در این نظام تأکید دارد.
اگر بخواهم در یک کلمه پاسخ بدهم، باید بگویم یکی از شاخصهای بند هفت فصل ششم سند تحول، «کیفیتبخشی» است که به ما تکلیف میکند از فناوریهای نوین همچون تجهیزات و محتوا بهرهمندی هوشمندانه داشته باشیم. بر همین اساس، آموزش هوش مصنوعی در دوره متوسطه از مرز چهار میلیون دانشآموز گذشته است؛ آماری که بر اساس کد ملی دانشآموزان سطحبندی شده و برآوردی نیست.
نکته من این است که در بسیاری از شاخصهای کیفیتبخشی، در دولت چهاردهم موفقتر بودهایم. نه این که همهچیز ایدهآل باشد، بلکه «موفقتر». آمار و مستندات کیفیتبخشی را که کنار هم میگذاریم، میبینیم مثلاً مشارکت دانشآموزان در رویدادها و جشنوارههای علمی، پژوهشی و مهارتی افزایش یافته است. جشنواره نوجوان خوارزمی از حدود ۹۴۰ هزار شرکتکننده در سال قبل به ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر رسیده و امسال حدود ۵۰ هزار دانشآموز در مراحل نهایی شرکت کردهاند. این یعنی مشارکت واقعی در یک فرایند کیفیتبخشی.
در حوزه معلمان نیز برنامههایی داشتهایم؛ بیش از ۹۰ هزار نفر حدود 4 درصد معلمان در یک بازه یکساله در دورههای آموزشی مرتبط با شرایط جدید، از دورههای هوش مصنوعی و روشهای نوین تدریس گرفته تا سایر دورهها، بهصورت ترکیبی (حضوری و مجازی همراه با محتوا و کتاب) شرکت کردهاند. همچنین الگوی «مدرسه تراز» مستقر شده و مدیریت آموزشگاهی مدیران ارتقا یافته است. با وجود همه اینها، البته همهچیز کامل نیست.
توضیحاتی که ارائه دادید ناظر بر دوره دولت کنونی است که مقصود من از این پرسش، صرفا وضعیت و کیفیت آموزشی در یک دوره نبود و من نگاهم کلی تر بود. ببینید من خودم بهعنوان کسی که پیگیر وضعیت مدارس دولتی هستم، می بینم: اگر دانشآموز به کلاسها و کمکآموزشی ها و معلم و کلاس اضافه متوسل نشود، کارش پیش نمیرود. ساختار و سازمان مدارس ما آن طور که باید، قابلیت و کیفیت لازم را ندارد؛ عنصر اصلی آموزش -یعنی معلم- حقوق و انگیزه کافی ندارد؛ کمبود فضای آموزشی یعنی کلاسهای ۳۵ و ۴۰ نفره داریم و مواردی از این آسیب ها. سؤالم ناظر بر این مصادیق است که نتیجهاش همین معدلهایی است که در آمارهای آموزش و پرورش می آید که میانگین آن 10 تا 12 است. شما از دوره خودتان گفتید؛ البته حق دارید بگویید مسئول پاسخگویی به ادوار پیشین نیستید.
ببینید، من با این معیار که همهچیز را با معدل بسنجیم، موافق نیستم. معدل صرفاً یکی از معیارهای سنجش است. سؤال من از شما این است: شما در این سالها مطالعات تطبیقی و گزارشهایی از نظامهای آموزشی کشورهای مختلف خواندهاید در چند مورد از آن گزارشها آمده که «کشور فلان به خاطر معدل ۱۴ یا ۱۸ موفق است»؟ آزمونهای بینالمللی مثل تیمز و پرلز در مقاطع چهارم و پنجم برگزار میشوند و عدد دارند، ولی هیچوقت موفقیت کشورها را فقط به معدل گره نزدهاند.
پس میگویید موفقتر بودهایم؟
ببینید امسال در کشور در شرایط بسیار ویژهای قرار داشتیم؛ جنگ دوازده روزه بخشی از سال را دربرگرفت، سپس مسائل دیماه، ناترازیهای انرژی و قطعی گاز، برق و آب و یک جنگ 40 روزه. در چنین شرایطی، اینکه آموزش ما تعطیل نشد، خودش یک موفقیت است. باور ما این است که آموزش هیچوقت نباید تعطیل شود.
آموزش های مجازی را خودتان چگونه ارزیابی می کنید، به نظرتان اثر مطلوب آموزشی دارد؟
ببینید، آمار و ارقام ما چنین ادعایی ندارد که آموزش مجازی را موفقتر از آموزش حضوری بدانیم. در هیچ جای دنیا هیچ چیز جایگزین کامل آموزش حضوری نمیشود. حضور دانشآموز در کلاس درس و مدرسه کارکردهای تربیتی فراوانی دارد - آنقدر که مجازی نمیتواند جانشین آن باشد. به همین دلیل همواره اصرار داشتهایم - همان شعاری که در دوران کرونا نیز اکثر نظامهای آموزشی دنیا داشتند که «آخرین جایی که تعطیل میشود مدرسه باشد و اولین جایی که باز میشود هم مدرسه.»
آقای آذرکیش، با این توضیحات، می خواهید بگویید، نمی توان با یک پرسش و یک پاسخ، کل وضعیت آموزشی را ارزیابی کرد...
بله، درست است. منظورم این است که وقتی درباره موفقیت یا عدم موفقیت نظام آموزشی قضاوت میکنید، قطعاً باید عوامل تأثیرگذار فراوانی را کنار هم بچینید. نمیتوان گفت چون معدل امتحان نهایی پایه دوازدهم فلان عدد است، پس نظام آموزشی ناموفق است.
قبول دارم شاخصهای دیگری هم هست...
در سند تحول بنیادین یکجا نمیتوانید بیابید که نوشته باشد «دانشآموز باید برای کنکور دانشگاه آماده شود» درباره کنکور اصلاً چیزی ننوشته، بلکه عنوان کرده دانشآموز باید به مجموعهای از ویژگیها برسد. مأموریت ما تربیت ششساله، متعالی و یکپارچه است. موضوع کنکور جذاب است، اما بین ۸۵ تا ۸۹ درصد افرادی که امروز وارد دانشگاه میشوند، اصلاً از مسیر کنکور نیامدهاند؛ معاون وزیر علوم هم همین را تأیید کرده است.
شما خودتان کدام بخش از آموزش را از گذشته تا امروز بیشتر مبتلا به چالش و نقص میبینید که نتیجهاش همین معدلهای پایین است؟
درباره نقصها هم نمیتوانم یک مورد خاص را اعلام کنم؛ مجموعهای از عوامل مختلف اثر میگذارند. یکی از آنها «مدرکگرایی» و «اختاپوس کنکور» است که تا امروز بر برنامههای تحولی دوره متوسطه در شاخه نظری سایه انداخته و همراه با امتحانات نهایی، اجازه نمیدهد آموزش های شش ساحته سند تحول را آنطور که برنامهریزی کردهایم پیش ببریم.
نقص در فضای فیزیکی، نیروی انسانی، تجهیزات و محتواست و به هرکدام باید وزن بدهیم. بهترین معلم را داشته باشید اما فضا، تجهیزات و محتوا نباشد، به کیفیت مطلوب نمیرسید و برعکس، همهچیز باشد و معلم خوب نباشد، بازهم کیفیت حاصل نمیشود.
برای ارتقا و بهبود این آسیب ها چه برنامه ای دارید و چه کردید؟
- توانمندسازی منابع انسانی؛ ارتقای توانمندی حرفهای و تخصصی معلمان، مدیران و کارشناسان ادارات. بهدلیل تغییرات پرشتاب فناوری، بهروزرسانی معلمان ضرورتی اجتنابناپذیر است؛ دورههایی مثل «سواد سنجش» و «نقطه تحول» را اجرا کردیم و در قالب «سفر یادگیری»، شبکه ملی مدارس هوشمند و استقرار«مدرسه تراز» پیش رفتیم.
-بخش دانشآموزی؛ برنامههایی که دانشآموزان را پویا، شاداب و فعال کند مشارکت در کارهای جمعی، فعالیتهای گروهی، اردوها و جشنوارههای علمی، پژوهشی و مهارتی. وقتی کنکورزدگی و امتحان نهایی زمان کافی برای این فعالیتهای تربیتی نمیگذارد، کیفیت متأثر میشود.
-چرخه جذب، نگهداشت و ارتقای معلمان همراه با دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه تربیت مدرس شهید رجایی.
- عدالت آموزشی، کیفیتبخشی، مهارتآموزی و کارآفرینی. البته در حوزه عدالت، گزارش مرکز آمار ایران نشان میدهد نرخ ترک تحصیل و هم نرخ بازماندگی از تحصیل بهبود داشته است.
و نکته دیگراین که، اساسا مأموریت اصلی مدرسه آمادهسازی دانش آموز برای دانشگاه نیست؛ آمادهسازی برای زندگی و زیست در جهان است.
در یک نگاه کلی، وضعیت آموزش در نظام آموزش و پرورش کشور را چگونه ارزیابی می کنید
وقتی درباره نظام تعلیم و تربیت صحبت میکنیم، نمیتوان صرفاً درباره یک مقطع خاص اعلام نظر کرد؛ باید یک فرایند را در نظر گرفت و بر اساس آن قضاوت و ارزیابی انجام داد. ما ارزیابیهای مقطعی برای اهداف کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت داریم. آموزشوپرورش همانطور که در سند تحول بنیادین آمده، نهادی فرهنگی و اجتماعی است و سند تحول نیز آن را «تعالیجویانه، یکپارچه و مستمر» توصیف کرده و بر همکاری ارکان مؤثر در این نظام تأکید دارد.
اگر بخواهم در یک کلمه پاسخ بدهم، باید بگویم یکی از شاخصهای بند هفت فصل ششم سند تحول، «کیفیتبخشی» است که به ما تکلیف میکند از فناوریهای نوین همچون تجهیزات و محتوا بهرهمندی هوشمندانه داشته باشیم. بر همین اساس، آموزش هوش مصنوعی در دوره متوسطه از مرز چهار میلیون دانشآموز گذشته است؛ آماری که بر اساس کد ملی دانشآموزان سطحبندی شده و برآوردی نیست.
نکته من این است که در بسیاری از شاخصهای کیفیتبخشی، در دولت چهاردهم موفقتر بودهایم. نه این که همهچیز ایدهآل باشد، بلکه «موفقتر». آمار و مستندات کیفیتبخشی را که کنار هم میگذاریم، میبینیم مثلاً مشارکت دانشآموزان در رویدادها و جشنوارههای علمی، پژوهشی و مهارتی افزایش یافته است. جشنواره نوجوان خوارزمی از حدود ۹۴۰ هزار شرکتکننده در سال قبل به ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر رسیده و امسال حدود ۵۰ هزار دانشآموز در مراحل نهایی شرکت کردهاند. این یعنی مشارکت واقعی در یک فرایند کیفیتبخشی.
در حوزه معلمان نیز برنامههایی داشتهایم؛ بیش از ۹۰ هزار نفر حدود 4 درصد معلمان در یک بازه یکساله در دورههای آموزشی مرتبط با شرایط جدید، از دورههای هوش مصنوعی و روشهای نوین تدریس گرفته تا سایر دورهها، بهصورت ترکیبی (حضوری و مجازی همراه با محتوا و کتاب) شرکت کردهاند. همچنین الگوی «مدرسه تراز» مستقر شده و مدیریت آموزشگاهی مدیران ارتقا یافته است. با وجود همه اینها، البته همهچیز کامل نیست.
توضیحاتی که ارائه دادید ناظر بر دوره دولت کنونی است که مقصود من از این پرسش، صرفا وضعیت و کیفیت آموزشی در یک دوره نبود و من نگاهم کلی تر بود. ببینید من خودم بهعنوان کسی که پیگیر وضعیت مدارس دولتی هستم، می بینم: اگر دانشآموز به کلاسها و کمکآموزشی ها و معلم و کلاس اضافه متوسل نشود، کارش پیش نمیرود. ساختار و سازمان مدارس ما آن طور که باید، قابلیت و کیفیت لازم را ندارد؛ عنصر اصلی آموزش -یعنی معلم- حقوق و انگیزه کافی ندارد؛ کمبود فضای آموزشی یعنی کلاسهای ۳۵ و ۴۰ نفره داریم و مواردی از این آسیب ها. سؤالم ناظر بر این مصادیق است که نتیجهاش همین معدلهایی است که در آمارهای آموزش و پرورش می آید که میانگین آن 10 تا 12 است. شما از دوره خودتان گفتید؛ البته حق دارید بگویید مسئول پاسخگویی به ادوار پیشین نیستید.
ببینید، من با این معیار که همهچیز را با معدل بسنجیم، موافق نیستم. معدل صرفاً یکی از معیارهای سنجش است. سؤال من از شما این است: شما در این سالها مطالعات تطبیقی و گزارشهایی از نظامهای آموزشی کشورهای مختلف خواندهاید در چند مورد از آن گزارشها آمده که «کشور فلان به خاطر معدل ۱۴ یا ۱۸ موفق است»؟ آزمونهای بینالمللی مثل تیمز و پرلز در مقاطع چهارم و پنجم برگزار میشوند و عدد دارند، ولی هیچوقت موفقیت کشورها را فقط به معدل گره نزدهاند.
پس میگویید موفقتر بودهایم؟
ببینید امسال در کشور در شرایط بسیار ویژهای قرار داشتیم؛ جنگ دوازده روزه بخشی از سال را دربرگرفت، سپس مسائل دیماه، ناترازیهای انرژی و قطعی گاز، برق و آب و یک جنگ 40 روزه. در چنین شرایطی، اینکه آموزش ما تعطیل نشد، خودش یک موفقیت است. باور ما این است که آموزش هیچوقت نباید تعطیل شود.
آموزش های مجازی را خودتان چگونه ارزیابی می کنید، به نظرتان اثر مطلوب آموزشی دارد؟
ببینید، آمار و ارقام ما چنین ادعایی ندارد که آموزش مجازی را موفقتر از آموزش حضوری بدانیم. در هیچ جای دنیا هیچ چیز جایگزین کامل آموزش حضوری نمیشود. حضور دانشآموز در کلاس درس و مدرسه کارکردهای تربیتی فراوانی دارد - آنقدر که مجازی نمیتواند جانشین آن باشد. به همین دلیل همواره اصرار داشتهایم - همان شعاری که در دوران کرونا نیز اکثر نظامهای آموزشی دنیا داشتند که «آخرین جایی که تعطیل میشود مدرسه باشد و اولین جایی که باز میشود هم مدرسه.»
آقای آذرکیش، با این توضیحات، می خواهید بگویید، نمی توان با یک پرسش و یک پاسخ، کل وضعیت آموزشی را ارزیابی کرد...
بله، درست است. منظورم این است که وقتی درباره موفقیت یا عدم موفقیت نظام آموزشی قضاوت میکنید، قطعاً باید عوامل تأثیرگذار فراوانی را کنار هم بچینید. نمیتوان گفت چون معدل امتحان نهایی پایه دوازدهم فلان عدد است، پس نظام آموزشی ناموفق است.
قبول دارم شاخصهای دیگری هم هست...
در سند تحول بنیادین یکجا نمیتوانید بیابید که نوشته باشد «دانشآموز باید برای کنکور دانشگاه آماده شود» درباره کنکور اصلاً چیزی ننوشته، بلکه عنوان کرده دانشآموز باید به مجموعهای از ویژگیها برسد. مأموریت ما تربیت ششساله، متعالی و یکپارچه است. موضوع کنکور جذاب است، اما بین ۸۵ تا ۸۹ درصد افرادی که امروز وارد دانشگاه میشوند، اصلاً از مسیر کنکور نیامدهاند؛ معاون وزیر علوم هم همین را تأیید کرده است.
شما خودتان کدام بخش از آموزش را از گذشته تا امروز بیشتر مبتلا به چالش و نقص میبینید که نتیجهاش همین معدلهای پایین است؟
درباره نقصها هم نمیتوانم یک مورد خاص را اعلام کنم؛ مجموعهای از عوامل مختلف اثر میگذارند. یکی از آنها «مدرکگرایی» و «اختاپوس کنکور» است که تا امروز بر برنامههای تحولی دوره متوسطه در شاخه نظری سایه انداخته و همراه با امتحانات نهایی، اجازه نمیدهد آموزش های شش ساحته سند تحول را آنطور که برنامهریزی کردهایم پیش ببریم.
نقص در فضای فیزیکی، نیروی انسانی، تجهیزات و محتواست و به هرکدام باید وزن بدهیم. بهترین معلم را داشته باشید اما فضا، تجهیزات و محتوا نباشد، به کیفیت مطلوب نمیرسید و برعکس، همهچیز باشد و معلم خوب نباشد، بازهم کیفیت حاصل نمیشود.
برای ارتقا و بهبود این آسیب ها چه برنامه ای دارید و چه کردید؟
- توانمندسازی منابع انسانی؛ ارتقای توانمندی حرفهای و تخصصی معلمان، مدیران و کارشناسان ادارات. بهدلیل تغییرات پرشتاب فناوری، بهروزرسانی معلمان ضرورتی اجتنابناپذیر است؛ دورههایی مثل «سواد سنجش» و «نقطه تحول» را اجرا کردیم و در قالب «سفر یادگیری»، شبکه ملی مدارس هوشمند و استقرار«مدرسه تراز» پیش رفتیم.
-بخش دانشآموزی؛ برنامههایی که دانشآموزان را پویا، شاداب و فعال کند مشارکت در کارهای جمعی، فعالیتهای گروهی، اردوها و جشنوارههای علمی، پژوهشی و مهارتی. وقتی کنکورزدگی و امتحان نهایی زمان کافی برای این فعالیتهای تربیتی نمیگذارد، کیفیت متأثر میشود.
-چرخه جذب، نگهداشت و ارتقای معلمان همراه با دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه تربیت مدرس شهید رجایی.
- عدالت آموزشی، کیفیتبخشی، مهارتآموزی و کارآفرینی. البته در حوزه عدالت، گزارش مرکز آمار ایران نشان میدهد نرخ ترک تحصیل و هم نرخ بازماندگی از تحصیل بهبود داشته است.
و نکته دیگراین که، اساسا مأموریت اصلی مدرسه آمادهسازی دانش آموز برای دانشگاه نیست؛ آمادهسازی برای زندگی و زیست در جهان است.