سهم «بیرونی» در پاسداشت زبان فارسی 

علیرضا حیدری 

سیزدهم شهریور روز بزرگداشت ابوریحان بیرونی است. یکی از همان «همه‌چیزدان»های ایران بزرگ فرهنگی. در همین آغاز نوشته پیشنهاد می‌کنم، برای شناخت این دانشمند پرافتخار، حتماً فرصتی را بگذارید و درباره‌اش چند صفحه‌ای بخوانید تا بیشتر به بزرگی این شخصیت پی ببرید. موضوع سخن من در این یادداشت، نگاهی از زاویه‌ای دیگر به اوست و فقط برای یادآوری می‌نویسم که از او آثار زیادی به جا مانده است که به زبان عربی است. زبان عربی، زبان علمی روزگار او بود. بااین‌حال او «التفهیم» در نجوم و هندسه و حساب را به پارسی نوشت. او ازجمله نویسندگانی بود که دست‌کم در همین یک کتاب، کوشش فراوانی کرد تا با برساخت واژه‌ها و ترکیب‌های فارسی بر غنای زبان فارسی بیفزاید. از ویژگی‌های این اثر، فراوانی واژه‌های فارسی است. او و بسیاری دیگر از دانشمندان و نویسندگان ایرانی هم‌روزگار او، در همان روزگار چیرگی و فراگیری علمی زبان عربی، بی توجه به زبان فارسی نبودند و این‌ها نشانه‌هایی از جان گرفتن زبان فارسی بود.
به گفتۀ دکتر جلال متینی، «برطبق اسنادی که تا به امروز در اختیار داریم [پس از اسلام] ابوریحان بیرونی نخستین کسی است که دربارۀ هندسه، حساب، هیئت، اسطرلاب و نیز در باب احکام نجوم که به عقیدۀ اغلب مردم آن روزگار ثمرۀ علوم ریاضی به شمار می‌آمده است، به تألیف کتابی مستقل به زبان فارسی پرداخته و با انجام این امر بر غنای فرهنگ لغاتِ علمی فارسی نیز به حد درخور ملاحظه‌ای افزوده است. فهرست مهم‌ترین لغات و ترکیبات در این کتاب را استاد دانشمند، جلال همایی در مقدمۀ تحقیقیِ خود بر کتاب التفهیم آورده‌اند و استاد فقید شادروان دکتر محمد معین نیز در خطابۀ خود در جشن هزارۀ ابوعلی سینا زیر عنوانِ «لغات فارسیِ ابن سینا و تأثیر آن در ادبیات» به ذکرِ برخی از لغات فارسی مشترکِ ابوریحان بیرونی و ابوعلی سینا پرداخته اند.»موضوع بسیار مهم آن است که در آن روزگار بی آنکه در خراسانِ بزرگ مراکزی همانند فرهنگستان باشد، فرزندان دانشمند ایران زمین که به زبان فارسی علاقه‌مند بودند، هریک به‌تنهایی و به سهم خود و احتمالاً بدون اطلاع از کار دیگر دانشمندان ایرانی به این کار اقدام کرده‏ اند. اختلاف بعضی از لغات و اصطلاحات علمی فارسی نیز در قرن چهارم و پنجم هجری که در آثار این نویسندگان دیده می‌شود، گویای این ادعاست.نویسندگان ایرانی از جمله ابوریحان در قرن چهارم و پنجم هجری برای ساختن واژه‌های علمی فارسی علاوه بر واژه‌هایی مانند تری، خشکی، گرمی، سردی، چشیدن و بوییدن، از ترکیب‌هایی فارسی مانند اندرون سو، تب چهارم و خون‌انگیز هم استفاده کرده‎اند. چنان‌که زنده‌یاد دکتر معین هم معتقد است ابن سینا با دانشنامه و بیرونی با التفهیم خود، نهضتی در ایران پدید آوردند که دامنۀ تأثیر آن تا عصر حاضر کشیده شده است. با تألیف این دو کتاب، فرهنگ لغات فارسی غنی‌تر و ارجمند‌تر شد؛ زیرا این دو دانشمند از لغاتی که رایج بود و یا در متون بود گلچین کرده، در دو اثر جاویدان خود به کار بردند.  البته برای مفاهیمی نیز ترکیبات و اصطلاحاتی از مفردات پارسی برساختند و با این‎که امثال بیرونی به برساخت‌های پارسی برای مطالب علمی چندان روی خوش نشان نمی‌دادند، اما کوشش آن‌ها، نگذاشت زبان پارسی در حوزۀ مفاهیم علمی کم بیاورد.