نخلستانی ریشه‌دار در خاک هویت

به مناسبت 16 شهریورماه، سالروز تولد هوشنگ مرادی کرمانی، نویسنده سرشناس ادبیات کودک و نوجوان از زاویه‌ای متفاوت به بررسی آثار این نویسنده پرداخته‌ایم

نویسنده: سید احمد میرزاده 

مترجم:


هنگامی‌که سخن از ادبیات کودک و نوجوان ایران به میان است برخی نام ها خیلی زود به ذهن می‌آیند! این نام ها ستاره‌های روشن آسمان ادبیات‌اند؛ نام‌هایی همچون مهدی آذریزدی، محمود کیانوش، رضا رهگذر، مصطفی رحماندوست و... یکی از این نام‌های آشنا «هوشنگ مرادی کرمانی» است. با تمام نقدها و نظرهای گاه متعارضی که درباره این نویسنده وجود دارد، باید پذیرفت که او نه‌تنها از پیش کسوتان، بلکه از پیشگامان جهانی‌شدن ادبیات کودک و نوجوان کشور ماست. 
​​​​​​​
هنر بومی زودتر جهانی می‌شود!
هوشنگ مرادی کرمانی (زاده ۱۶ شهریور ۱۳۲۳ در روستای سیرچ از توابع بخش شهداد کرمان) نویسنده‌ای پرکار است. از آثار او می‌توان به «بچه‌های قالیبافخانه»، «خمره»، «قصه‌های مجید»، «چکمه»، «مهمان مامان» و «شما که غریبه نیستید»، اشاره کرد.
برخی منتقدان به ضعف‌هایی در آثار او اشاره‌کرده‌اند. ازجمله این که شبکه علت و معلولی پیرنگ تعدادی از داستان‌های او سست است یا برخی داستان‌های او چنان از پرداخت، کم‌بهره است که به نقل یک خاطره می‌مانَد؛ و یا نثر او گاه شیوایی لازم را ندارد یا ضعف‌هایی در آیین نگارش دارد. واقعیت این است که اگر تکنیک را مبنا قرار دهیم داستان‌های او قدرت فنی آثار برخی دیگر از نویسندگان ما ازجمله فریدون عموزاده خلیلی یا حمیدرضا شاه‌آبادی را ندارد اما راز ماندگاری و جاودانگی آثار او را باید در جای دیگر جست. ازجمله حلاوت و صمیمیت حادثه‌ها، خلق شخصیت ماندگار و به ویژه‌فضای بومی آثار.
برخی نویسندگان به خطا در رویای جهانی‌شدن، آثار خود را از هرگونه هویت ملی و بومی تهی می‌کنند غافل از این که بزرگ‌ترین شاهکارهای ادبی از «صدسال تنهایی» مارکز بگیرید تا «حیدربابا»ی شهریار آیینه فرهنگ و هویت مرزوبوم آن هنرمندند. آنچه آثار مرادی کرمانی را خاص کرده هم بیش از هر چیز همین است. آثار او نخلستانی است که ریشه در خاک هویت دارد.
آفرینشِ شخصیت ماندگار «مجید»
کمبود شخصیت‌های ماندگار یکی از مسائل ادبیات کودک و نوجوان ماست. خلق یک قهرمان ممتاز که ویژگی‌های آن را بتوان برشمرد و آن را برای همیشه به ذهن سپرد کار دشواری است. این ابداع هنری به‌منزله نوعی اختراع است و در برخی کشورها شخصیت‌های داستانی با ویژگی‌های خود به نام نویسنده آن رسماً ثبت می‌شوند. خوشبختانه نویسندگان ما به ارزش خلق شخصیت ویژه داستانی پی برده‌اند اما همه در این کار موفق نبوده‌اند. از نخستین شخصیت‌های ماندگار ادبیات نوجوان ما مجید «قصه‌های مجید» است.
البته در تثبیت این شخصیت، نمی‌توان از نقش کیومرث پوراحمد سازنده مجموعه تلویزیونی «قصه‌های مجید» غافل بود.
اگر منصف باشیم باید اذعان کنیم که پوراحمد توانست شخصیت مجید را ارتقا دهد و از آن چهره‌ای جذاب‌تر بسازد. کما این که با تغییراتی در حادثه‌های داستانی، پیرنگ داستان‌ها نیز در مجموعه او استوارتر است. پوراحمد بیشترین خدمت را به شهرت «مجید» و به‌تبع آن مرادی کرمانی کرده است.
مرادی کرمانی برنده جایزه آندرسن نیست!
هوشنگ مرادی کرمانی از نخستین نویسندگان ایرانی است که آثارش در مجامع بین‌المللی مطرح و به زبان‌های متعددی ازجمله آلمانی، فرانسوی، هلندی، عربی و انگلیسی برگردان‌شده است. اگر در تاریخ انتشار این یادداشت به پایگاه ویکی‌پدیا مراجعه کنید، خواهید دید که این پایگاه، او را به خاطر «بچه‌های قالیبافخانه» برنده جایزه جهانی اندرسن معرفی کرده است؛ اما این امر واقعیت ندارد. تابه‌حال هیچ نویسنده ایرانی برنده این جایزه بین‌المللی که آن را «نوبل ادبیات کودک» نامیده‌اند، نشده است.
اما مرادی کرمانی جوایز بین‌المللی دیگری دریافت کرده و در ایران نیز در سال ۱۳۶۴ برنده کتاب سال جمهوری اسلامی و در سال ۱۳۸۴ چهره ماندگار شناخته‌شده است.
نماینده ادبیات کودک و نوجوان در فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی
هوشنگ مرادی کرمانی یکی از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. در ابتدا عضویت او در فرهنگستان با انتقادهایی همراه بود. انتقادهایی ازاین‌دست که چرا درحالی‌که برخی استوانه‌های ادبیات کشور ازجمله دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی و دکتر میرجلال‌الدین کزازی عضو این فرهنگستان نیستند فردی با تحصیلات لیسانس زبان انگلیسی عضو پیوسته این فرهنگستان باشد.
اما این که ادبیات کودک و نوجوان، نماینده‌ای در فرهنگستان دارد سبب خرسندی اهالی ادبیات کودک است و البته نشان از نگاه جامع اعضای فرهنگستان به مقوله ادبیات دارد.
مرادی کرمانی در آیینه نقد
مرادی کرمانی مانند هر نویسنده‌ای در معرض نقد منتقدان بوده است.
برخی از نویسندگان نسل انقلاب به پیشینه او در نگارش پاورقی‌های زرد در سال‌های پیش از ۵۷ اشاره و از آن انتقاد کرده‌اند. برخی نیز به اشکالات فنی آثار او معترض شده و عامل شهرت او را هنر کارگردانی سینماگرانی مثل کیومرث پوراحمد، داریوش مهرجویی، محمدعلی طالبی و ...و پشتیبانی ویژه نهادهای پرارتباطی مثل شورای کتاب کودک دانسته‌اند. باید پذیرفت که پاره‌ای از این انتقادها به‌جاست.
مرادی کرمانی هیچ‌گاه به این نقدها پاسخ نداده است. این سکوت از او سیمایی فروتن و فرهیخته پدید آورده است. سیمای نویسنده‌ای که به دور از حاشیه و هیاهو تنها بر آفرینش پی‌درپی آثار ادبی‌اش متمرکز است.
10 صفحه اول