از مشهد تا قاهره، برای نجات یک ساز

بیست‌وسوم تیر، سالروز خاموشی منصور نریمان است؛ موسیقی دان مشهدی که همکاری با استادانی چون جلیل شهناز، فرهنگ شریف و پرویز یاحقی را در کارنامه کاری خود دارد

نویسنده: محمد بهبودی نیا

مترجم:

 بسیاری از هنر‌دوستان وهنرمندان ،تاریخ شعر و موسیقی خراسان را با فردوسی، اخوان ثالث یا شجریان می‌شناسند؛ اما در تاریخ موسیقی ایران، نام دیگری را نیز باید کنار نام این بزرگان نوشت؛ منصور نریمان؛ نوازنده بربط، آهنگ ساز، ردیف‌دان و پژوهشگر موسیقی ایرانی که بخش مهمی از مسیر حرفه‌ای و پژوهشی خود را در مشهد گذراند و سازی را که سال‌ها «بیگانه» تلقی می‌شد، دوباره به موسیقی ایرانی بازگرداند.نریمان که با نام اصلی اسکندر ابراهیمی زنجانی در سال ۱۳۱۴ در مشهد متولد شد، از همان سال‌های نوجوانی با رادیو مشهد همکاری می‌کرد و نخستین تجربه‌های حرفه‌ای خود را در همین شهر به دست آورد؛ تجربه‌هایی که بعدها مسیر زندگی او را برای همیشه تغییر داد. 
​​​​​​​
وقتی هیچ استادی برای عود وجود نداشت
امروز اگر جوانی بخواهد یک ساز، مثلا بربط بیاموزد، ده‌ها استاد، کتاب آموزشی و فیلم آموزشی در اختیار دارد؛ اما 80 سال پیش، اوضاع کاملاً متفاوت بود. نه استادی برای آموزش این ساز حداقل در شهری مثل مشهد وجود داشت، نه متدی برای یادگیری و نه حتی نگاه چندان مثبتی به آن. عود یا همان بربط در ذهن بسیاری، سازی عربی بود و جایی در موسیقی دستگاهی ایران نداشت.
اما نریمان تسلیم این خلأ نشد. او تصمیم گرفت به جای کنار گذاشتن ساز، آن را دوباره به خانه‌اش ایران  بازگرداند؛ خانه‌ای که قرن‌ها پیش نام این ساز را «بربط» گذاشته بود.
شاگردی که استادش را هرگز ندید
یکی از روایت‌های کمتر شنیده‌شده زندگی او، ارتباطش با روح‌ا... خالقی است. نریمان خود در گفت‌وگویی روایت می‌کند که به خالقی گفته بود: «ساز می‌زنم، اما کار علمی بلد نیستم.» خالقی نیز پیشنهاد عجیبی به او داد؛ آموزش از راه دور، آن هم در دهه ۱۳۴۰. هفته‌ای یک‌بار تلفنی با او صحبت می‌کرد و مسیر مطالعه و آموزش و نت نویسی  را نشانش می‌داد. نریمان بعدها در مصاحبه ای دیگر گفته وقتی برای دیدن استاد به تهران رفته، فهمیده چند روز پیش از آن، خالقی از دنیا رفته است و این گونه بود که نریمان هیچ گاه روح ا... خالقی را ندید.
بازگشت «بربط» به ایران با نریمان
منصور نریمان تنها به منابع داخلی بسنده نکرد. او برای شناخت بهتر بربط، با موسیقی‌دانان بزرگ جهان عرب، از جمله محمد عبدالوهاب بارها مکاتبه کرد تا بتواند ویژگی‌های این ساز را بهتر بشناسد و آن را با هویت موسیقی ایرانی بازآفرینی کند. حاصل این هدف شکل گرفتن مکتبی تازه در بربط‌ نوازی ایران شد.
به همین دلیل است که امروز بسیاری از پژوهشگران و نوازندگان، از او با عنوان «پدر عود ایران» یاد می‌کنند؛ کسی که بربط ایرانی  را از خطر فراموشی نجات داد و به متن موسیقی دستگاهی بازگرداند. 
میراثی که هنوز زنده است
اهمیت نریمان فقط به اجراهایش محدود نمی‌شود. او سال‌ها در هنرستان موسیقی ملی و سپس دانشگاه هنر تدریس کرد و با تألیف کتاب «شیوه بربط‌ نوازی»، نخستین روش  آموزشی منسجم این ساز را در ایران ارائه داد. امروز تقریباً همه نوازندگان نسل جدید، مستقیم یا غیرمستقیم، از مکتبی بهره برده‌اند که این هنرمند مشهدی بنا نهاده است. 
باید این واقعیت را پذیرفت که اگر امروز صدای بربط  در ارکسترهای ملی، دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های موسیقی شنیده می‌شود، بخش بزرگی از آن، نتیجه بیش از نیم‌قرن تلاش بی‌وقفه منصور نریمان است.
نریمان در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ چشم از جهان فروبست، اما پرسشی همچنان باقی است؛ چرا نام او، با وجود چنین تأثیر عمیقی بر موسیقی ایران، کمتر از دیگر بزرگان خراسان بر سر زبان‌هاست؟
10 صفحه اول