داده‌های تازه مرکز آمار ایران از شاخص‌های نیروی کار در بهار ۱۴۰۵، نخستین تصویر رسمی از بازار کار پس از حمله آمریکا به ایران را ارائه می‌کند. این داده‌ها نه‌تنها از دست رفتن حدود ۴۵۰ هزار فرصت شغلی را ثبت کرده، بلکه از جابه‌جایی در ترکیب اشتغال به زیان بخش‌های مولد و صنعتی خبر می‌دهد؛ تغییری که می‌توان آن را یکی از خروجی‌های اقتصاد زیر سایه جنگ دانست. با این حال، این تحولات هم در امتداد روند یک‌ساله تشدید نااطمینانی شکل گرفته و هم هنوز مشخص نیست تا چه اندازه ماندگار خواهد بود.

بازار کار کوچک‌تر شد؛ ادامه افت مشارکت
اولین علامت هشدار در داده‌های بهار ۱۴۰۵، نه در بیکاری، بلکه در کوچک شدن بازار کار دیده می‌شود. نرخ مشارکت اقتصادی در این فصل به ۴۰.۷ درصد رسیده که نسبت به بهار ۱۴۰۴، ۰.۵ واحد درصد کاهش نشان می‌دهد؛ این نرخ در سال‌های اخیر تقریباً ثابت مانده بود، اما در بهار امسال کاهش یافته است. 
از منظر عددی نیز تصویر روشن است: جمعیت در سن کار (۱۵ ساله و بیشتر) در بهار امسال نسبت به سال قبل ۸۲۸ هزار نفر افزایش یافته، اما جمعیت فعال اقتصادی (مجموع شاغلان و بیکاران) تنها ۳۲ هزار نفر بیشتر شده است. در مقابل، جمعیت غیرفعال جهش کرده و نسبت به بهار سال گذشته ۷۹۶ هزار نفر افزایش یافته است.
 این شکاف، معنایی جز این ندارد که بخش قابل توجهی از افزایش جمعیت در سن کار، عملاً بیرون از بازار کار مانده یا از آن خارج شده است.
جهش بیکاری؛ ۴۸۲ هزار نفر به صف بیکاران اضافه شدند
در سوی دیگر، نرخ بیکاری در بهار ۱۴۰۵ با افزایش ۱.۸ واحد درصدی به ۹.۱ درصد رسیده است. این افزایش، در مقیاس عددی به معنای رشد ۴۸۲ هزار نفری جمعیت بیکار و رسیدن شمار بیکاران به حدود دو میلیون و 460 هزار نفر است.
این جهش را می‌توان در چارچوب شوک جنگ خواند؛ به‌ویژه آن که حتی پیش از فروردین امسال نیز خبرها از افزایش قابل توجه درخواست بیمه بیکاری حکایت داشت. جنگ و نااطمینانی‌های ناشی از آن، معمولاً ابتدا به صورت تعویق سفارش‌ها، اختلال در تامین مواد اولیه و افزایش هزینه مالی ظاهر می‌شود و سپس اثر آن در تعدیل نیرو و توقف استخدام منعکس می‌شود؛ الگوی کلاسیکی که در داده‌های بهار ۱۴۰۵ نیز نشانه‌های آن دیده می‌شود.
ریزش صنعتی؛ صنعت ۶۲۹ هزار شغل را از دست داد
اما قلب این داده‌ها، تغییرات اشتغال به تفکیک بخش‌های اقتصادی است؛ جایی که روشن می‌شود فشار اصلی بر کدام بخش وارد شده است. مطابق جدول‌های اشتغال به تفکیک بخش‌های اقتصادی در گزارش مرکز آمار، اشتغال بخش صنعت از ۸ میلیون و ۲۸۳ هزار نفر در بهار ۱۴۰۴ به ۷ میلیون و ۶۵۴ هزار نفر در بهار ۱۴۰۵ کاهش یافته؛ یعنی ۶۲۹ هزار و ۴۴۱ نفر ریزش در یک سال.
در کنار این کاهش عددی، سهم صنعت از کل اشتغال نیز از ۳۳ درصد به ۳۱ درصد رسیده؛ افتی ۲ واحد درصدی که نشان می‌دهد صنعت نه فقط از نظر تعداد، بلکه از نظر وزن در ساختار اشتغال کشور هم عقب نشسته است.
در مقابل، اشتغال بخش خدمات ۱۱۱ هزار نفر افزایش یافته و اشتغال بخش کشاورزی نیز حدود ۷۰ هزار نفر رشد کرده است. این همزمانی، تصویری از «سرریز نیروی کار» به سمت بخش‌های کم‌ثبات‌تر یا کم‌کیفیت‌تر را تقویت می‌کند؛ اتفاقی که در دوره‌های بحران و رکود، به‌خصوص با شوک‌های بیرونی، پدیده‌ای آشناست. 
همچنین تمرکز ریزش اشتغال در صنعت، فرضیه اثرپذیری بیشتر بخش‌های مولد از شوک نااطمینانی را تقویت می‌کند. به عبارت دیگر بهار ۱۴۰۵ نه فقط فصلِ افزایش بیکاری، بلکه فصلِ عقب‌نشینی صنعت از بازار کار بوده است. 

تشدید بیکاریِ تحصیل‌کرده‌ها
طبق داده های مرکز آمار، تعداد بیکاران فارغ‌التحصیل آموزش عالی از ۷۹۳ هزار و ۳۴۴ نفر در بهار ۱۴۰۴ به ۸۷۶ هزار و ۸۸۲ نفر در بهار ۱۴۰۵ رسیده است؛ یعنی ۸۳ هزار و ۵۳۸ نفر افزایش در یک سال. همزمان، نرخ بیکاری فارغ‌التحصیلان از ۱۰.۴ درصد به ۱۱.۶ درصد رسیده و ۱.۲ واحد درصد بالا رفته است. 
افزایش بیکاری فارغ‌التحصیلان نشان می‌دهد شوک بازار کار تنها متوجه مشاغل کم‌مهارت نبوده و ظرفیت جذب نیروی متخصص نیز کاهش یافته است.
کاهش کیفیت اشتغال
در شاخص‌های کیفیت اشتغال، وضعیت بهار ۱۴۰۵ نگران‌کننده‌تر از قبل است. تعداد شاغلان دارای اشتغال ناقص از یک میلیون و ۶۶۰ هزار و ۴۳۵ نفر در بهار ۱۴۰۴ به ۲ میلیون و ۱۰۳ هزار و ۹۳۵ نفر در بهار ۱۴۰۵ رسیده است؛ یعنی ۴۴۳ هزار و ۵۰۰ نفر افزایش. سهم این گروه از کل شاغلان نیز از ۶.۶ درصد به ۸.۵ درصد رسیده و ۱.۹ واحد درصد بالا رفته است. این ارقام نشان می‌دهد حتی در بخشی از اشتغالِ باقی‌مانده نیز کیفیت کار افت کرده و سهم بیشتری از شاغلان در وضعیت کم‌ساعت، کم‌درآمد یا ناکافی قرار گرفته‌اند.
از سوی دیگر، سهم شاغلان ۱۵ ساله و بیشتر با ساعت کار معمول ۴۹ ساعت و بیشتر در هفته از ۴۰.۱ درصد در بهار ۱۴۰۴ به ۳۷.۸ درصد در بهار ۱۴۰۵ کاهش یافته؛ یعنی ۲.۳ واحد درصد افت. 
این روند نشان می‌دهد بازار کار ایران زیر فشار رکود و جنگ، از مشاغل پایدار و تمام‌وقت به سمت مشاغل کم‌ساعت و ناپایدار حرکت کرده است. حاصل این جابه‌جایی، گسترش نوعی «اشتغال شکننده» است که در آن نیروی کار برای حفظ حداقل درآمد، به فعالیت‌های کم‌حجم و بی‌ثبات تن می‌دهد.
زمان تجهیز حمایت ها از صنعت
جمع‌بندی داده‌های بهار ۱۴۰۵ نشان می‌دهد افت اشتغال، رشد بیکاری و افزایش اشتغال ناقص، بیش از آن که یک نوسان مقطعی باشد، بازتاب رکود تورمیِ تشدیدشده زیر سایه جنگ است. در چنین شرایطی، بازار کار نه ‌فقط از کمبود شغل، بلکه از ضعف کیفیت اشتغال و عقب‌نشینی بخش‌های مولد، به‌ویژه صنعت، رنج می‌برد.
برای همین و از آن جا که بخش مهمی از افت اشتغال در بخش‌های مولد رخ داده است، سیاست‌های حمایتی نیز باید بیش از گذشته بر احیای ظرفیت تولید و اشتغال متمرکز باشد. در نتیجه سیاست‌گذار باید همزمان ترمیم تقاضای مؤثر، هدایت نقدینگی به سمت تولید، حمایت هدفمند از صنعت و اصلاح نهادی بازار کار را دنبال کند. هویت‌بخشی به مشاغل نوظهور، از جمله مشاغل پلتفرمی، خدمات آنلاین و فعالیت‌های دیجیتال، از مسیر چارچوب‌های روشن بیمه‌ای و مالیاتی، در کنار تسهیل چرخه تولید تا فروش بنگاه‌ها، می‌تواند از فرسایش بیشتر اشتغال جلوگیری کند.
​​​​​​​

تحلیل مرتبط
چرا بیکاری ۴۸۲ هزار نفر رشد کرد اما اشتغال
 ۴۵۰ هزار نفر ریخت؟
یکی از پرسش‌های کلیدی در خوانش آمارهای بهار ۱۴۰۵، تفاوت میان دو عدد مهم است: از یک سو جمعیت شاغل کشور نسبت به بهار ۱۴۰۴، ۴۵۰ هزار نفر کاهش یافته و از سوی دیگر جمعیت بیکار ۴۸۲ هزار نفر افزایش پیدا کرده است.
 پاسخ این تفاوت در «ورودی‌های جدید بازار کار» نهفته است. به بیان ساده، علاوه بر آن ۴۵۰ هزار نفری که شغل خود را از دست داده‌اند، حدود ۳۲ هزار نفر نیز در این فصل به جمعیت فعال اضافه شده‌اند اما شغلی به دست نیاورده‌اند؛ بنابراین هم ریزش اشتغالِ موجود رخ داده و هم ورودی‌های جدید بدون جذب، مستقیماً به صف بیکاران افزوده شده‌اند.