وقتی وارد شهر جدیدی می شوید، چه چیزی زودتر از همه به چشم‌تان می‌آید؟ شلوغی، سبک زندگی مردم، مبلمان شهری و قد و قواره خیابان‌هایش؟! می‌دانید در ایران شهرهایی داریم که به خاطر نظم و شکل خاص طراحی‌شان ورد زبان‌ها شدند و یکی از ویژگی‌هایشان نظم در طراحی است؟ طراحی این شهرها بیشتر در دوره ساسانی انجام شد و چنان موفق بود که معماران ایرانی نقش مهمی را در طراحی و اجرای هندسه شهر بغداد در عراق بر‌عهده گرفتند. در این پرونده می‌خواهیم در شهرهای منظم ایران با هم قدم بزنیم و ببینیم هندسه هر یک چطور در این شهرها شکل گرفته است و داستان هر کدام چیست.


سلماس| شهر شطرنجی ایران
سال1309 بود که زلزله سختی سلماس را لرزاند. جوری که در کتاب تاریخ 10هزارساله سلماس نوشته‌اند زلزله دیلمقان، شهر را به طور 100درصدی تخریب کرد. این‌طور شد که مسئولان شهر تصمیم گرفتند به جای آواربرداری، شهر جدیدی را از نو بسازند. این شهر جدید تیپ جدید و مدرنی داشت یعنی شهرسازی شطرنجی که مهندس «اسدا... خان» آن را پیاده کرده بود. در این شهر خیابان‌ها به صورت شطرنجی و هندسی منظم طراحی شد؛ به گونه ای که تمام خدمات شهری برای این شهر 230هزار نفری، در مکان‌های مناسب با کمترین مسیر پیش‌بینی شده  و این اقدام باعث صرفه‌جویی در زمان برای گردش در شهر هم می‌شود. در این شیوه شهرسازی، فضاهای آموزشی، بهداشتی و مذهبی با طول مسیر پیاده مشخص بر اساس ضوابط زمان خود طراحی شدند. جالب این که همه خانه‌ها، اداره‌ها و بناهای عمومی از دید خارج نیست و به راحتی قابل دسترس است. یکی از نکته‌های مثبت شهرسازی شطرنجی که در سلماس هم رعایت شده و باعث می‌شود در آن کمتر کسی پشت چراغ قرمز گیر کند و زمانش تلف شود، شطرنجی طراحی شدن خیابان‌هاست؛ یعنی می‌توان به واسطه این نوع مهندسی از چهار مسیر متفاوت به مکان مدنظر رسید. البته در دنیای امروز از این الگوی شهرسازی به این دلیل استفاده می‌شود که همه چیز جانمایی منظمی دارد و قطعات زمین شهری کمتر پِرت می‌شوند. جالب این که بدانید سلماس یکی از شهرهایی‌ است که یک جورهایی همزاد بارسلونا در اسپانیا نیز هست. 


همدان| همه چیز روی یک پرگار
اگر به همدان رفته‌باشید، متوجه شده‎اید که این شهر بر محور دایره بنا شده است. طرحی که قدمت آن به دهه اول سال 1300 می‌رسد. ماجرا از روزی شروع می‌شود که در سال 1307 «کارل فریش» معمار آلمانی وقتی نقشه هوایی همدان را بررسی کرد، متوجه دایره‌ای بودن شهر شد و بر همان اساس، نقشه‌ای دایره‌ای شکل با مرکزیت میدانی به سبک باروک طراحی کرد. این طرح در سال 1311 به بهره‌برداری رسید. طبق این طرح دایره‌ای، شعاع میدان اصلی 80 متر بود که شش خیابان اصلی شهر از آن منشعب شده بودند؛ به گونه ای که هرکدام از این خیابان‌ها به یک یا چند اثر تاریخی و جاذبه گردشگری منتهی می‌شود. البته وقتی شهر رونق بیشتری گرفت و جمعیت بیشتری در آن ساکن شد، کم‌کم به حلقه‌های این میدان اضافه شد و حالا همدان سه حلقه میدانی دارد که حول محور مرکز شهر ساخته شده و شهر را حسابی دیدنی‌ کرده است. 

دارابگرد| شاهکاری از ایران باستان
شهر باستانی دارابگرد یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های شهرسازی ایران‌ باستان به‌حساب می‌آید که در دل دشت‌های استان فارس، نزدیک شهر امروزی داراب، جا خوش کرده است. این شهر باستانی با طرح دایره‌ای منحصربه‌فرد، یکی از نخستین نمونه‌های مهندسی‌شده شهرهای مدور در جهان به حساب می‌آید؛ دیوارهای خشتی قطور و خندقی عمیق در پیرامون شهر، نشان‌دهنده طراحی هوشمندانه و هدفمند این شهر است؛ شهری که نه‌ فقط برای سکونت، بلکه برای دفاع و حکمرانی ساخته شده است. دارابگرد در دوران هخامنشی، اشکانی و به‌ویژه ساسانی از جایگاه سیاسی و اقتصادی ویژه‌ای برخوردار بود. فرضیه‌های مختلفی به جز دفاع آسان و تسلط بر شهر درباره فرم دایره‌ای شهرهای ایرانی مطرح است که یکی از جالب‌ترین آن‌ها این است «شاید بنای مدور شهر، تصویری از کیهان مدور و گردش سیارات است و احتمالاً رابطه‌ای هم با صور فلکی و نیز زمان دایره‌ای دارد» و می‌دانیم که ایران و ایرانی‌ همیشه از گذشته دور سرش در آسمان و به دنبال نجوم بوده است. فرضیه جالب دیگر هم این است«شهرهای منظم معمولاً دارای چهار دروازه اصلی در چهار جهت جغرافیایی بودند. این موضوع با مفهوم «چهار گوشه جهان» در جهان‌بینی ایرانیان باستان همخوانی داشت و شهر را به عنوان مرکز جهان معرفی می‌کرد.» پس این‌طور شد که شهرهای ایرانی را با هندسه منظم می‌ساختند. بی‌خود و بی‌جهت نبوده که از قدیم می‌گفتند «هنر نزد ایرانیان است و بس».
​​​​​​​