نامی گمشده در حافظه شعر آیینی

نخستین یادواره شاعران اهل بیت(ع) با حضور یوسفعلی میرشکاک، زهیر توکلی،محمود حبیبی‌کسبی ، ناصر فیض و قاسم رفیعا در شهر طرقبه برگزار شد

نویسنده: محمد بهبودی نیا

مترجم:

 «برخیز که شور محشر آمد»؛ شعری که بارها شنیده ایم اما تعداد زیادی از ما نام شاعرش را نمی دانیم.  شاید برای بسیاری از ما این مصرع، بیش از آن که نام عبدالجواد جودی عنبرانی را تداعی کند، یادآور تیتراژ سریال مختارنامه باشد؛ اما پشت این شعر، شاعری ایستاده که نامش در تاریخ ادبیات  ما کم‌رنگ مانده است. عبدالجواد جودی عنبرانی که اوایل سال 1300 درگذشته، از آن دست شاعرانی است که شعرهایش از یک قرن پیش تا امروز راه خود را به مجالس عزاداری باز کرده‌، سینه‌به‌سینه زینت بخش مراسم عزاداری اهل بیت(ع) بوده ، گاهی نیز به نام دیگران خوانده و ثبت شده‌اند. حالا دیوان کامل این شاعر که به همت قاسم رفیعا گردآوری شده ، تا پس از دهه ها جودی را از گمنامی  بیرون بیاورد. به همین مناسبت نشست تخصصی شعر آیینی و نخستین  یادواره شاعران اهل‌بیت(ع)(عبدالجواد جودی عنبرانی) با حضور یوسفعلی میرشکاک، زهیر توکلی، محمود حبیبی‌کسبی ، ناصر فیض و قاسم رفیعا به همت اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی و سازمان فرهنگی طرقبه در شهر طرقبه برگزار شد. این برنامه همچنین با بررسی دیوان کامل عبدالجواد جودی عنبرانی همراه بود.
​​​​​​​
شعرهای سینمایی در دیوان جودی 
یوسفعلی میرشکاک، شاعر و پژوهشگر، با اشاره به یکی از اشعار جودی عنبرانی گفت: من در دوران کودکی برخی از اشعار جودی را از پدرم در قالب نوحه ،بارها شنیده بودم ولی نمی دانستم شاعر این شعرها کیست و بعدها با شاعر آن نوحه تاثیرگذار بیشتر آشنا شدم. سرنوشت بسیاری از اشعار این شاعر طرقبه به همین شکل است و با گردآوری اشعار این شاعر توسط قاسم رفیعا که خود او هم از شاعران شناخته شده است جودی بیش از پیش شناخته خواهد شد.  
وی همچنین بر ضرورت ادامه پژوهش درباره آثار جودی تأکید کرد و گفت: بحث و بررسی درباره شعر جودی نباید به همین جلسه ختم شود، بلکه باید نشست‌های دیگری با حضور شاعران و پژوهشگران در سطح کشور برگزار شود تا درباره شعر جودی و تأثیر او بر شاعران پس از خودش گفت‌وگوهایی انجام شود.میرشکاک در ادامه به ظرفیت تصویری شعر جودی اشاره کرد و گفت : شعرهای جودی ویژگی های  سینمایی زیادی دارد. تخیل این شاعر فقط تخیل آیینی نبوده، بلکه تخیل تصویری و آزاد او نیز ظرفیت‌های ویژه‌ای داشته است که این موضوعات در شعر آیینی می‌تواند موضوع یک پژوهش مستقل باشد.
از قنادی تا قله شعر آیینی
همچنین محمود حبیبی‌کسبی، شاعر و پژوهشگر، با اشاره به جایگاه شعر در گسترش تشیع در ایران گفت: شعر اهمیت فراوانی در بسط تشیع در ایران داشته است و بسیاری از باورهای شیعی، شاید بیش از آن که از کتاب‌های فقهی به ما رسیده باشند،در موارد بسیاری از مسیر شعر به نسل‌های مختلف منتقل شده‌اند، تاجایی که می‌توان شعر را رسانه تشیع دانست. علامه امینی نیز برای اثبات بسیاری از موضوعات، از جمله واقعه غدیر، به سراغ شعر رفته است. شعر اهل‌بیت(ع) همچنین در نگارگری، زورخانه‌ها، خانقاه‌ها و بسیاری از فضاهای فرهنگی حضور مؤثر داشته و حتی همراه با خط فارسی از مرزهای ایران فراتر رفته است.
حبیبی‌کسبی افزود: پس از دوره صفویه، به‌ویژه در روزگار قاجار، گونه تازه‌ای از شعر اهل‌بیت(ع) رواج پیدا کرد. زمانی که مجالس عزا میان مردم و اهل فن آمد، نوعی شعر متناسب‌تر با فهم عمومی شکل گرفت و قالب نوحه نیز اصالت پیدا کرد. جودی عنبرانی از جمله شاعرانی بود که در این دوره شعر آیینی سرود؛ شاعری که شغلش قنادی بود، اما ذوق و قریحه خود را صرف عزاداری برای اهل‌بیت(ع) کرد.
او ادامه داد: جودی شعرهایش را می‌نوشت و در اختیار نوحه‌خوانان قرار می‌داد ودر بسیاری از موارد  نامی از شاعر برده نمی شد.به همین دلیل امروز بسیاری از شعرهای او در مجالس عزای اهل بیت(س) خوانده می شود بدون این که بدانیم شاعر این آثار معروف جودی نامی است اهل عنبران طرقبه. او در مضامین دیگر نیز شاعری توانمند بود و در قصیده نیز ذوقی درخشان داشت. سلامت زبانی، تناسب شعر با مجالس، عاطفه سرشار، نگاه موشکافانه، خیال‌انگیزی، زبان حال‌نویسی، پایبندی به فضایل و منابع موثق و نوآوری در مضمون از ویژگی‌های شعر اوست. جودی از سرآمدان دوره خود بود و بر شاعران پس از خود نیز تأثیر گذاشت. 
راز ماندگاری نوحه‌های جودی عنبرانی
در ادامه زهیر توکلی، شاعر و پژوهشگر گفت: یکی از نکات مهم درباره شاعرانی مانند جودی عنبرانی، تنوع قالب و مضمون در آثار آن هاست؛ چراکه جودی هم قصیده دارد و هم شعر آیینی والبته  بیشتر به دلیل نوحه‌هایش شناخته شده است.
توکلی با اشاره به هم‌عصر بودن جودی با یغمای جندقی افزود: جودی، هم‌دوره یغمای جندقی بوده است، اما یغما به دلیل نزدیکی به مرکز و همچنین حضور پسرانش که شاعران بزرگی بوده‌اند، بیشتر شناخته شده است. 
او ادامه داد: یکی از حلقه‌های مهم پژوهش در فرهنگ ما، پرداختن به موضوعات بومی و محلی است و قاسم رفیعا طرقبه نیز پژوهش‌های فراوانی در این زمینه انجام داده است که گردآوری دیوان کامل جودی عنبرانی یکی از آن هاست،دیوانی که در جریان شناسی شعر به شدت مهم و تاثیرگذار است. 
شاعر گمنام تیتراژ مختارنامه 
قاسم رفیعا، شاعر ،پژوهشگرو نویسنده با اشاره به جایگاه جودی عنبرانی در شعر آیینی گفت: برای نخستین بار به دستور ناصرالدین‌شاه، دیوان جودی عنبرانی توسط آستان قدس منتشر شد. در طول این سال‌ها نیز بارها دیوان جودی به چاپ رسیده است، اما این آثار به شکل کامل و مدون در دسترس نبوده و بخش زیادی از شعرهای جودی که به صورت سینه‌به‌سینه منتقل شده از قلم افتاده است.
این پژوهشگر ادبی خاطرنشان کرد: دلیل علاقه و پیگیری من  برای بازشناسی جودی عنبرانی و گردآوری این کتاب به جز این که بنده همشهری این شاعر به شمار می آیم، این بوده که احساس کردم شعرهای فراوانی از این شاعر همچنان در مجالس عزاداری اهل‌بیت(ع) خوانده می‌شود، اما مخاطبان از نام سراینده آن ها بی‌خبرند. جودی در هیچ‌یک از شعرهای آیینی اش نام خود را نیاورده و به همین دلیل، امروز بسیاری از اشعارش بدون نام یا به نام شاعران دیگر شناخته می‌شوند. 
وی افزود: شعر «برخیز که شور محشر آمد» که در پایان سریال «مختارنامه» آمده، از آثار جودی عنبرانی است، اما متاسفانه در تیتراژ پایانی به اشتباه ، نام شاعران دیگری ثبت شده و این یکی از صدها شعر جودی است که به نام دیگران منتشرمی شود. اگر چه امروز ما جودی را به عنوان شاعری گمنام می شناسیم اما طبق صحبت های نبیره ایشان که امروز در تهران زندگی می کند روزگاری شعرهای جودی جزو کتاب های آموزشی در مدارس و مکتب خانه ها بوده، حالا باید بنشینیم و بررسی کنیم تا دلیل گمنام شدن این شاعر را در دوره خودمان بیابیم.
فرهیختگان نباید ناشناخته بمانند
همچنین شهردار طرقبه با تأکید بر ظرفیت‌های فرهنگی و هنری شهر طرقبه  گفت: فرهیختگان بسیاری در طرقبه حضور دارند که همچنان ناشناخته مانده‌اند و باید زمینه معرفی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آنان فراهم شود.مدیریت شهری طرقبه آمادگی دارد در برگزاری برنامه‌های فرهنگی نقش حمایتی داشته باشد؛ چراکه در این شهر از برخی شخصیت‌های فرهیخته و ظرفیت‌های فرهنگی آن‌طور که باید استفاده نشده است. یکی از این نمونه‌ها عبدالجواد جودی عنبرانی است که با وجود خلق آثار برجسته در شعر آیینی و شناخته‌شدن در سطح کشور، آن‌طور که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته است.
10 صفحه اول