در دل کویر خشک و سوزان خراسان، جایی که آفتاب بی‌امان بر خاک می‌تابد، هنوز نشانه‌هایی از روزگاری که چرخ آسیاب‌ها می‌چرخیدند، دیده می شود. این جا گناباد است؛ شهری کهن با بیش از دوهزار و پانصد سال قدمت، که در قلب بی‌آبی، تمدنی آبی را بنا نهاده است. آسیاب‌های آبی گناباد، یادگار نبوغ و تلاش مردمانی‌ هستند که با کمترین امکانات، بزرگ‌ترین شاهکارهای مهندسی را خلق کرده اند. این آسیاب‌ها، در کنار قنات‌های شگفت‌انگیز، نه‌تنها نماد پایداری در برابر خشکسالی، بلکه روایتگر فرهنگی غنی و تاریخی پرشکوه هستند. امروز با وجود گذر زمان، هنوز برخی از این سازه‌ها پابرجا مانده‌اند؛ گویی نفس می‌کشند و خاطرات گذشته را زمزمه می‌کنند. در این گزارش، به سراغ آسیاب‌های آبی گناباد رفته‌ایم؛ از شکوه گذشته تا امید به آینده، از سنگ‌هایی که نان می‌ساختند تا گردشگرانی که امروز با شگفتی به آن‌ها می‌نگرند. 
​​​​​​​
از میان ۲۵۰ اثر تاریخی شناخته‌شده در گناباد، ۱۴۸ اثر در فهرست ملی ثبت شده‌اند و آسیاب‌های آبی در این میان چون نگینی درخشان، یادگار شکوه گذشته‌اند؛ سازه‌هایی که هنوز روایتگر زندگی، فرهنگ و خرد ایرانی هستند. این آسیاب‌ها در کنار قنات‌ها ساخته شده‌اند؛ جایی که آب با لطافت از دل زمین می‌جوشد و چرخ‌های سنگی را به حرکت درمی‌آورد.
ثبت 13 آسیاب تاریخی گناباد 
در فهرست آثار ملی
به گزارش «خراسان رضوی»، رئیس اداره میراث فرهنگی گناباد در این زمینه گفت: از مجموع ۳۰ آسیاب تاریخی این شهرستان، تاکنون ۱۳ مورد در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و روند ثبت سایر آسیاب‌ها نیز در دست انجام است. حمیدرضا محمودی قوژدی با بیان این که آسیاب‌های تاریخی گناباد در گذشته نقش مهمی در تأمین نیازهای مردم داشته‌اند، اظهار کرد: در سال‌های اخیر، مرمت و بازسازی این بناها با هدف حفظ اصالت، بازنمایی ویژگی‌های معماری و مهندسی سنتی و معرفی آن‌ها به گردشگران سرعت گرفته است. وی تأکید کرد: این اقدامات علاوه بر پاسداشت هویت تاریخی منطقه، به توسعه صنعت گردشگری و ایجاد اشتغال پایدار در شهرستان کمک شایانی کرده است. همچنین علیرضا شناسایی کارشناس گردشگری شهرستان گناباد نیز گفت: در هر آسیاب، تنوره‌ای مخروطی شکل وجود داشت که آب در آن ذخیره  و سپس از روزنی باریک با فشار خارج می‌شد تا چرخ‌های سنگی را به حرکت در‌آورد و دانه‌های گندم را در آغوش سنگ‌ها می‌سایید تا نانی گرم بر سفره‌ مردم بنشیند. در این سازه‌ها، فضاهایی برای نگهداری آرد و گندم، استراحت آسیابان و وسایل کار نیز طراحی شده بود. در دوران صفویه و قاجاریه، صدای چرخش آب در دل آسیاب‌ها نوای زندگی بود. با هر چرخش سنگ، بوی نان در کوچه‌های روستا می‌پیچید. اما با ورود ماشین‌آلات صنعتی و تغییر مسیر آب‌ها، چرخ آسیاب‌ها آرام گرفت و تنوره‌ها خشکیدند. امروز تنها دیوارهای خاموش و سنگ‌های فرسوده‌ای مانده‌اند که هنوز زیر آفتاب داغ کویر، خاطرات گذشته را در دل دارند. با این‌همه، هنوز نشانه‌های حیات در آن‌ها پیداست. در روستاهای کاخک، کلات، سنو، شوراب و چاه فالیز بقایای آسیاب‌ها ایستاده‌اند که گویی نگهبانان خاموش تاریخ‌اند.
آسیاب کاخک؛ تلفیق تاریخ و طبیعت
در میان همه‌ این آسیاب‌ها، آسیاب کاخک در جنوب گناباد جایگاه ویژه‌ای دارد. این بنای زیبا از دوران قاجاریه به جا مانده و در دامنه‌ کوه و کنار آبشار طبیعی قرار گرفته است. بخش‌های اصلی آسیاب همچنان سالم است و می‌تواند دوباره جان بگیرد.
علیرضا شناسایی افزود: در گذشته، به دلیل کوهستانی بودن و وفور آب در بخش کاخک، بیشتر آسیاب‌های شهرستان در همین منطقه ساخته شده اند. امروز نیز همین ویژگی، آن را به منطقه‌ای ممتاز برای گردشگری بدل کرده است.
در کنار صدای آب و نسیم کوهستان، حضور گردشگران در این منطقه جان تازه‌ای به روستا بخشیده و صنایع دستی و خوراک‌های محلی دوباره رونق گرفته‌اند.مهدی ذوالفقاری، کارشناس مسئول گردشگری جنوب خراسان رضوی نیز با بیان این که شهرستان گناباد ۳۰ آسیاب تاریخی دارد که در روستاهای کلات، سرآسیاب، سنو، حاجی‌آباد، شوراب و شهرهای کاخک و بیدخت پراکنده‌اند، گفت: از این تعداد چهار آسیاب تاریخی در روستای سرآسیاب و شهر کاخک گناباد بازسازی شده‌اند و یک آسیاب هم در کاخک بعد از مرمت راه‌اندازی شده و دوباره آماده کار است که در صورت فراهم بودن بستر لازم و شرایط مطلوب بارندگی و میزان آب در مسیر رودخانه مجاور، می تواند فعالیت خود را آغاز و با جذب سرمایه‌گذار و توسعه محوطه گردشگری پیرامونی به عنوان یک قابلیت مهم گردشگری نقش‌آفرینی کند.