تصحیح متون کهن، یکی از بنیادی‌ترین شاخه‌های پژوهش در زبان و ادبیات فارسی است؛ تلاشی علمی که می‌توان بر پایه آن تاریخ زبان، لغت پژوهی، نقد ادبی و ... را با اطمینان بیشتری بازخوانی کرد. اهمیت تصحیح متون کهن تا حدی است که بدون تصحیح دقیق بسیاری از آثار، داوری‌های ادبی و ... با خطاهای بزرگی روبه رو می‌شود و مخاطب را از فهم دقیق این آثار دور می‌کند.هفته گذشته، برگزیدگان چهل‌وسومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرفی شدند و در میان آنان، خراسانی‌ها حضوری پررنگ و قابل‌توجه داشتند. در این فهرست، نام کتاب «تنبیه الغافلین» با تصحیح دکتر حامد خاتمی پور نیز به چشم می‌خورد؛ اثری ارزشمند از گنجینه متون کهن که این بار با پژوهشی نو و تصحیحی روشمند احیاشده است.البته نام این استاد دانشگاه و پژوهشگر پرتلاش خراسانی پیش‌تر نیز در فهرست برگزیدگان کتاب سال به چشم می‌خورد؛ کتاب «هزار حکایت صوفیان» با تصحیح او در سال ۱۳۹۰ از آثار برگزیده این جایزه شد. برای بررسی مسائلی از قبیل محتوای «تنبیه الغافلین»، واکاوی اهمیت تصحیح متون کهن و همچنین اهمیت توجه به اقتصاد پژوهش با دکتر خاتمی پور گفت‌وگو کرده‌ایم.

لطفاً مختصری درباره کتاب تنبیه الغافلین برایمان توضیح دهید.
تنبیه الغافلین از مشهورترین آثار ابولیث سمرقندی و از متون مهم تعلیمی در سنت اسلامی است که به زبان عربی و در 94 باب نگاشته شده است. این اثر مجموعه‌ای گسترده از مباحث زهد، اخلاق و عقاید را در برمی‌گیرد و موضوعاتی همچون اخلاص، مرگ و عذاب قبر، توصیف بهشت و دوزخ، احسان، حیا، ورع، آداب عبادی مانند اذان و اقامه و دیگر مسائل اعتقادی و رفتاری را بررسی می‌کند. به نظر می‌رسد نویسنده کوشیده است تصویری جامع از وظایف دینی و اخلاقی یک مسلمان حنفیِ روزگار خود ارائه دهد و مخاطب را از غفلت معنوی بر حذر دارد.در تصحیح این اثر، نسخه اساس، دست‌نویس کتابخانه ملی پاریس به تاریخ ۶۶۲ هجری قمری بوده و نسخه کتابخانه برلین به تاریخ ۷۳۱ هجری قمری به‌عنوان نسخه مقابله مورداستفاده قرارگرفته است. با بهره‌گیری از نسخه دوم، افتادگی‌های نسخه اساس جبران و اختلاف نسخه‌ها به‌دقت گزارش‌شده است. همچنین حدود ۷۰۰ نام شناسایی و معرفی‌شده که یافتن بسیاری از آن‌ها مستلزم پژوهشی دشوار و زمان‌بر بوده است. در بخش تعلیقات نیز توضیحات تفصیلی و مستندی درباره اعلام، اصطلاحات و نکات تاریخی و زبانی ارائه‌شده است.
​​​​​​​
تصحیح چنین متونی چه کمکی به مخاطبان و پژوهشگران امروز می‌کند؟ 
در حوزه مطالعات ادبی و زبانی، تصحیح متون کهن بنیادی‌ترین و زیربنایی‌ترین شاخه پژوهش به شمار می‌آید. تا زمانی که متن منقح، دقیق و مستندی از آثار گذشته در اختیار نداشته باشیم، هرگونه تحقیق درزمینه تاریخ زبان فارسی، دستور تاریخی، لغت پژوهی، نقد ادبی و مباحث بلاغی بر پایه‌ای سست استوار خواهد بود.ازاین‌رو، فراهم آوردن متنی علمی و منقح نه‌تنها احیای میراث گذشته، بلکه تضمین اعتبار پژوهش‌های آینده است.در مورد «تنبیه‌الغافلین»، طبیعی است که برای مخاطبی که در زمانه ما زندگی می‌کند و حنفی مذهب است، همچنان کارکرد مستقیم داشته باشد؛ اما فراتر از این بُعد، اهمیت این‌گونه متون بیش از هر چیز در حوزه تاریخ و تحول زبان فارسی آشکار می‌شود. با زدودن غبار قرن‌ها از این آثار و انتشار تصحیحی منقح، امکان بهره‌گیری پژوهشگران از آن‌ها در تدوین تاریخ زبان، مطالعات واژگانی و شکل‌گیری پیکره‌های علمی زبان فارسی فراهم می‌شود. حتی اگر محتوای این متون کهن، مخاطب عام گسترده‌ای نداشته باشد، از منظر زبانی و فرهنگی نقشی بنیادین در پاسداشت و شناخت میراث فارسی ایفا می‌کنند؛ اما در این میان بسیاری از متون کهن دیگر همچون «کلیله‌ودمنه»، هم در این میان وجود دارند که همچنان الهام‌بخش نویسندگان و شاعران معاصرند.
به نظر شما باوجود جایگاه معتبر جایزه کتاب سال، چرا معرفی شایسته و گسترده‌ای از آثار برگزیده در این رقابت بزرگ علمی، فرهنگی و ادبی صورت نمی‌گیرد؟
البته باید توجه داشت که برگزارکنندگان این جایزه اساساً تعهدی برای معرفی تفصیلی آثار برگزیده ندارند و کارکرد اصلی آن، شناسایی، داوری و تقدیر از تألیف‌ها و ترجمه‌های برجسته در حوزه‌های مختلف است. بااین‌حال، می‌توان انتظار داشت برنامه‌هایی مکمل برای معرفی گسترده‌تر این آثار طراحی شود.
در عمل، مسئولیت اصلی معرفی و تحلیل این کتاب‌ها که به‌عنوان برگزیده کتاب سال معرفی می‌شوند بیش از هر چیز بر دوش رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و نهادهای فرهنگی است.
و سخن پایانی
یکی از موضوعات مهم درزمینه پژوهشگری موضوعات مرتبط با اقتصاد این رشته است. موضوع تصحیح متون و در کل موضوعات پژوهشی در تمام دنیا دارای اهمیت فراوانی است که در این مجال کوتاه به برخی از آن‌ها اشاره شد اما باید به این نکته هم توجه داشت تا زمانی که یک پژوهشگر، مؤلف و هنرمند به مرحله‌ای از رفاه نسبی نرسیده باشد نمی‌تواند تولیدات فاخر داشته باشد؛ بنابراین بر عهده حکومت‌هاست که از تولید این گونه آثار که ستون‌های استوار فرهنگ، هنر و تمدن ما به شمار می‌آیند حمایت‌های ویژه‌ای داشته باشند. به نظر بنده موضوع حمایت از اقتصاد فرهنگ، هنر و تولید علم در حکومت‌ها باید به‌شدت جدی گرفته شود تا شاهد شکوفایی‌های مداومی در این حوزه باشیم.